«Εδώ όλα είναι φανταστικά. Φανταστική πολιτεία,
φανταστικά σπίτια, φανταστική θροφή,
φανταστικό νερό, άνθρωποι φαντάσματα»
Κοινός τόπος αλλά και μεγάλη αλήθεια είναι ότι τα (καλά) βιβλία οδηγούν σε άλλα (καλά) βιβλία· ευχής έργον και μεγάλη τύχη, δε, συνιστά μια τέτοια υπόμνηση ή παραπομπή όταν πρόκειται για συγγραφείς και βιβλία ξεχασμένα, καθώς τους δίνεται μια ευκαιρία να αναδυθούν και πάλι στο φως. Στην παρούσα περίσταση, ένα βιβλίο απευθυνόμενο σε παιδιά –«ανήσυχων» γονιών– προσκαλεί στη συντροφιά του με το αναγνωστικό κοινό δύο παλαιότερους συγγραφείς, μείζονες όσο και (για ποικίλους λόγους) παραμερισμένους, μέσω των αναφορών του ενός (Μενέλαος Λουντέμης) στην εξορία της Μακρονήσου και του άλλου (Σωτήρης Πατατζής) σε έναν εντελώς ιδιότυπο αγώνα ποδοσφαίρου.
Διότι, στο βιβλίο «Η μπάλα», ο πολύπλευρος εικαστικός Αλέξης Κυριτσόπουλος δημιουργεί την «κινούμενη ζωγραφική» του για να πλαισιώσει–ζωντανέψει τις αδρές γραμμές μιας αληθινής ιστορίας, «ανήκουσας» στο «Αρμενάκι», τον ομότεχνό του Ασσαντούρ (Ισίδωρο) Μπαχαριάν (1924-1990), πολιτικό κρατούμενο (και) στην (ακατανόμαστη) Μακρόνησο, ο οποίος, ως αμοιβή για δύο παιδικά πορτρέτα(!) είχε ζητήσει μΊα μπάλα, η έλλειψη της οποίας (καθώς αμέσως μόλις παραχωρήθηκε κατασχέθηκε), αντί να εμποδίσει, οδήγησε τους κρατούμενους σε έναν φανταστικό ποδοσφαιρικό αγώνα με χίλια(!) γκολ.
Στην τριλογία του με τον επίτιτλο «Σαρκοφάγοι», αποτελούμενη από τους τόμους «Το κρασί των δειλών» (1965), «Οι ήρωες κοιμούνται ανήσυχα» (1967 – από όπου και το μότο), «Ο άγγελος με τα γύψινα φτερά» (1974), ο (ατυχώς;) ταυτισμένος σχεδόν με το «Ενα παιδί μετράει τ’ άστρα» (1956) πολυγραφότατος Μενέλαος Λουντέμης (ταλαντούχος χιουμορίστας, αν και, κυρίως, γνωστός για τη βασισμένη σε βιωματικό υλικό λυρική αφήγηση, την ικανότητά του να πλάθει ολοκληρωμένους χαρακτήρες και την παρουσίαση με ρεαλιστικό τρόπο του ιδεολογικού του κόσμου – σε χρόνους ιδεολογικά φορτισμένους, κατ’ εξοχήν στη δεκαετία του 1950, διαβάστηκε όσο κανένας άλλος σύγχρονός του συγγραφέας) συμπρωταγωνιστεί με το όνομά του (ψευδώνυμο, στην πραγματικότητα, του Δημήτρη Βαλασιάδη), ακολουθώντας τα καταγεγραμμένα ίχνη ενός πρώην κρατούμενου, από την Ικαρία στη Μακρόνησο και ξανά πίσω και ενδιάμεσα στην Αθήνα ή όπου αλλού. «Αληθινοί» εκεί, στον «Νέο Παρθενώνα» του Λονγκ ΑΪλαντ, είναι μια σειρά «επώνυμοι» συγκρατούμενοι (:ο «αισχυλικός κύριος Κατράκης Εμμανουήλ», ο Στέφανος Σαράφης «με την αμίλητη παλικαριά») και, παρ’ όλο που δεν γίνεται αναφορά σε ποδοσφαιρικό αγώνα, αναφέρονται, όμως, πολιτιστικές συνάξεις, όπως αναγνώσεις / απαγγελίες / μουσικές ακροάσεις –στον Αϊ-Στράτη, ακόμη και θεατρικές παραστάσεις– πεισματικά στριμωγμένες μέσα στις ζοφερές συνθήκες φυλάκισης.
Τα βασανιστήρια οπωσδήποτε δεν αποτελούν θέμα κατάλληλο για ένα παιδικό ανάγνωσμα, ενώ ένας «φανταστικός» ποδοσφαιρικός αγώνας αποτελεί· με τον κατάλληλο χειρισμό, δε, δύναται να συμβολίσει τόσο την αυταρχική στέρηση οποιασδήποτε, μικρής ή μεγάλης, ελευθερίας όσο και το αδούλωτο πνεύμα των εξόριστων πολιτικών κρατουμένων.
Ετούτο το έτερο νήμα καταλήγει στον, επίσης σχεδόν ταυτισμένο με ένα από τα βιβλία του, το μυθιστόρημα «Μεθυσμένη Πολιτεία» (1948, το 1963 επανεκδόθηκε «ριζικά αναθεωρημένο») –αρκετά γνωστή είναι και η θεατρική διασκευή του έργου του Τζιοβάνι Γκουαρέσκι «Δον Καμίλο» (1982), ενώ δημοφιλέστατες υπήρξαν, μαζί με εκείνες του Κοσμά Πολίτη, κατά την πρώτη μεταπολεμική δεκαετία, οι πολλές μεταφράσεις του–, Σωτήρη Πατατζή, από τους πρώτους και χαρακτηριστικούς πεζογράφους, σύμφωνα με τον Μ. Γ. Μερακλή, που ασχολήθηκαν συστηματικά στο έργο τους με τα γεγονότα της Αντίστασης και του Εμφυλίου (προοδευτικά, ωστόσο, απομακρύνθηκε από αυτήν τη θεματική, εξαιτίας της απογοήτευσης, της προϊούσας ιστορικής μελαγχολίας και, τελικά, της ιδεολογικής μεταστροφής, με την έννοια της έντονα κριτικής στάσης απέναντι στις κομματικές μεθόδους – κριτική μετά παρρησίας και, μάλιστα, εντός των βιβλίων του ασκεί και ο Μενέλαος Λουντέμης, χωρίς αυτό να μετατρέπει το ύφος του σε πικρό σαρκασμό, όπως συχνά συμβαίνει με το χιούμορ του Σωτήρη Πατατζή).
Η ανά χείρας ευπρόσδεκτη, μη αξιολογική «Ανθολόγηση» άντλησε και από τις 4 συλλογές διηγημάτων, με κριτήριο την αντιπροσωπευτικότητα ως προς αμφότερες τη θεματική και την τεχνική άποψη. Από την τελευταία (και τιμηθείσα με το Κρατικό Βραβείο) συλλογή «Στο Χάος…» (εκδ. Φιλιππότη, 1980), έμεινε εκτός η μεσαία από τις τρεις συνολικά νουβέλες που τη συναποτελούν, συγκεκριμένα, η φέρουσα τον τίτλο «Η θάλασσα της στάχτης»· εκεί συμπεριλαμβάνεται η περιγραφή της διεξαγωγής, στο «Γήπεδον Αθανάτων», ενός αναμφισβήτητα αξιανάγνωστου ποδοσφαιρικού αγώνα, ταλαντευόμενου στα όρια του γκροτέσκου, του παραλόγου, του εφιαλτικού και της παραμυθικής υπέρβασης, επαληθεύοντας τοιουτοτρόπως τα λόγια του ίδιου του Σωτήρη Πατατζή, σε μια συνέντευξή του (εφημ. «Ελευθεροτυπία», 29.10.1981) σχετικά με τη συγκεκριμένη συλλογή: «Τα προηγούμενα έργα μου, τα εύρισκα μονοδιάστατα κατά την καρτεσιανή λογική […]. Είναι η πρώτη φορά στη λογοτεχνική μου σταδιοδρομία που χρησιμοποιώ πολλαπλές διαστάσεις χώρου, χρόνου και ψυχολογικών καταστάσεων».
Και αν στην αφήγηση του Αλέξη Κυριτσόπουλου είναι άφαντη η μπάλα, στη νουβέλα του Σωτήρη Πατατζή είναι άφαντο το γκολ: «Σφύριζε πολλά φάουλ ο διαιτητής – είχε δώσει ακόμα και εφτά ή δέκα πέναλτυ, αλλά δεν είχε μπει κανένα γκολ, ούτε και θάμπαινε ποτέ, γιατί έτσι, λέει, ήτανε το παιχνίδι: Ν’ ανοίγει “τρύπες” ο Σωκράτης για τον Πλάτωνα, να πιάνει κεφαλιές–ψαράκι ο Αισχύλος, να κάνει τις κομψές του ντρίπλες ο Σαίξπηρ, να δίνει πάσες έξοχες ο Σοφοκλής, να τσακίζει κόκαλα ο βοϊδακλάς Μέγας Αλέξανδρος, να φτερουγάει ο Αϊνστάιν –μπήκε όταν τραυματίστηκε ο Πυθαγόρας–, να μουγκρίζει ο Χίτλερ και γενικά να σκίζονται όλοι αλλά να μην μπαίνει γκολ ποτέ και να μένουν στο μηδέν-μηδέν αιώνια, ώσπου να σπάσει πια το καύκαλο ή –κατά μία άλλη ερμηνεία του κανονισμού– ώσπου να γίνουνε τα πάντα στάχτη, και το γήπεδο και οι θεατές και οι παίχτες».
Ούτε αυτή η θεματική πτυχή, βέβαια, ή οι συνειρμοί που προκαλεί θα ταίριαζαν σε ένα παιδικό ανάγνωσμα…
