Η δεύτερη αναδρομική έκθεση αφιερωμένη στον Αμερικανό ζωγράφο Μαρκ Ρόθκο (1903-1970) πραγματοποιείται στο Ιδρυμα Louis Vuitton στο Παρίσι, μετά από εκείνη του Μουσείου Μοντέρνας Τέχνης το 1999. Η έκθεση περιλαμβάνει 115 έργα κυρίως από την Εθνική Πινακοθήκη της Ουάσινγκτον, την Tate στο Λονδίνο, τη συλλογή Phillips και άλλες συλλογές, συμπεριλαμβανομένης της οικογένειας του καλλιτέχνη.
Η έκθεση καταλαμβάνει όλους τους χώρους του ιδρύματος, ακολουθώντας χρονολογικά την πορεία του καλλιτέχνη. Ξεκινάει με τα πρώτα του έργα, όταν ήταν 34 χρόνων, με οικείες σκηνές και αστικά τοπία -όπως του μετρό και της πόλης της Νέας Υόρκης της δεκαετίας του 1930-, πριν δώσουν τη θέση τους σε θέματα εμπνευσμένα από την αρχαία μυθολογία και τον σουρεαλισμό, μέσα από τα οποία εκφράζει ήδη μια ευαίσθητη και θλιβερή ατμόσφαιρα απόγνωσης, μαζί με τα πρώτα σημάδια της αφαίρεσης εννοιών και φόρμας. Οι πρώτες κάθετες γραμμές και αμυδρά τα πρώτα παράλληλα επίπεδα αρχίζουν να μορφοποιούνται και να μας προϊδεάζουν…
Το 1946, ο Ρόθκο κάνει μια αποφασιστική στροφή προς την αφαίρεση, με τις «πολλαπλές φόρμες» (Multiforms), όπου αιωρούμενες χρωματικές μάζες τείνουν να ισορροπούν η μία την άλλη. Σταδιακά, ο αριθμός τους μειώνεται και η χωρική οργάνωση της ζωγραφικής του εξελίσσεται ραγδαία προς τα λεγόμενα «κλασικά» έργα του, της δεκαετίας του 1950. Τα παραλληλόγραμμα σχήματα αλληλοεπιτίθενται ακολουθώντας έναν δυαδικό ή τριαδικό ρυθμό. Η παλέτα χαρακτηρίζεται από ζωντάνια και αναζωπύρωση, ευαίσθητοι τόνοι κίτρινου, κόκκινου, πορτοκαλί, ανοιχτού πράσινου, ώχρας, λευκού, αλλά και μπλε… Ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί το μπλε ίσως είναι και αυτό ένα προμήνυμα.
Το 1958, ο Ρόθκο λαμβάνει την προμήθεια για μια παραγγελία έργων για το εστιατόριο Four Seasons που σχεδίασε ο Φίλιπ Τζόνσον, για το Seagram Building – μια κατασκευή του Ludwig Mies van der Rohe στη Νέα Υόρκη. Ο Ρόθκο τελικά δεν ολοκληρώνει την παράδοσή τους και το 1969 χαρίζει στην Tate Gallery εννέα από αυτούς τους πίνακες οι οποίοι ξεχώριζαν από τους προηγούμενους για τις βαθιές κόκκινες αποχρώσεις τους. Τα έργα αυτά παρουσιάζονται αποκλειστικά σε μία αίθουσα της έκθεσης.
Το 1960, η Phillips Collection αφιέρωσε ένα μόνιμο δωμάτιο στον ζωγράφο, το «Rothko Room», το οποίο παρουσιάζεται και αυτό στην έκθεση. Την επόμενη χρονιά, το MoMA θα διοργανώσει την πρώτη του αναδρομική έκθεση, η οποία θα ταξιδέψει σε πολλές ευρωπαϊκές πόλεις. Επίσης, τη δεκαετία του 1960 ανταποκρίθηκε σε νέες παραγγελίες, με τη σημαντικότερη, ένα παρεκκλήσι όπως το ήθελαν ο John και η Dominique de Menil στο Χιούστον, που εγκαινιάστηκε το 1971 με το όνομα Rothko Chapel.
Ηδη από τα τέλη της δεκαετίας του ‘50, ο Ρόθκο σταδιακά μειώνει τα φανταχτερά χρώματα, έλκεται από πιο σκούρες αποχρώσεις και γίνεται πιο εσωστρεφής. Σκοτεινά χρώματα καταβύθισης, βαθιά βυσσινί, ανεπαίσθητα γκρίζα, σχεδόν μαύρα, σαν να βγαίνουν από τα έγκατα της Γης. Παρ’ όλα αυτά, προσπαθούν να συνομιλούν μεταξύ τους και αποτελούν τη σειρά «Black and Grey» των δύο τελευταίων χρόνων της ζωής του. Αν και είναι δύσκολο να δοθεί μια απλοϊκή, συνοπτική ερμηνεία του έργου του, μπορεί όμως εύκολα να διακρίνει ο θεατής σημάδια κατάπτωσης και κατάθλιψης, τα οποία τελικά οδηγούν τον Ρόθκο στην αυτοκτονία.
Αυτά τα τελευταία έργα συγκεντρώνονται στην υψηλότερη αίθουσα του κτιρίου του Frank Gehry, δίπλα σε δύο μεγάλα γλυπτά του Αλμπέρτο Τζιακομέτι, δημιουργώντας μια συνομιλία. Δύο ψηλόλιγνες ξερακιανές φιγούρες του συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο με το χαρακτηριστικό βήμα του ανθρώπου προς το άγνωστο… Δύο αναμφίβολα σπουδαίοι καλλιτέχνες. Ομως ανεπιτυχή θα έκρινα τη συνομιλία τους αισθητικά, όσο και αν εκφράζονται και οι δύο πάνω στην ίδια θεματολογία, δηλαδή το δράμα της ανθρώπινης ύπαρξης.
«Εγινα ζωγράφος γιατί ήθελα να ανυψώσω τη ζωγραφική στο ίδιο επίπεδο έντασης με τη μουσική και την ποίηση», έλεγε ο Ρόθκο. Η μόνιμη τάση του για αμφισβήτηση, η επιθυμία του για έναν διάλογο χωρίς λόγια, η άρνησή του να θεωρηθεί κολορίστας επιτρέπουν μέσα από αυτή την έκθεση μια ανανεωμένη ανάγνωση του έργου του. Πάντως, όσο και αν κάποιος είναι λάτρης του Ρόθκο, προς το τέλος της έκθεσης διαπιστώνει μια κούραση των επισκεπτών από τον καταιγισμό και την υπερβολή στην ποσότητα των έργων. Αυτό βέβαια δεν επιβαρύνει τον καλλιτέχνη, αλλά τους επιμελητές της έκθεσης, η οποία θα διαρκέσει μέχρι τις 2 Απριλίου 2024.
*Εικαστικός-χαράκτης που ζει στο Παρίσι
