Μια έκθεση σαν κινηματογραφική βιογραφία

Μια μικροσκοπική φιγούρα στέκεται μόνη σε μια θολή νησίδα και πλαισιώνεται από ένα σύννεφο χρωμάτων με μικρές ιστορίες -όνειρα ή αναμνήσεις;- σε ένα γκρίζο φόντο. Μια γυναίκα ξεπροβάλλει από ένα δυστοπικό τοπίο, με ένταση στην κίνηση και την κραυγή της. Ο Λένιν ενώνεται με μια γυναίκα – χιονάνθρωπο… Ανθρωποι ρωμαλέοι, άνθρωποι σε πτώση, σε πάθος, σε χαρά, σε μοναξιά, σε απόγνωση, άνθρωποι που ακούν την ίδια τη ζωή, πρωταγωνιστούν στην έκθεση «Σολομόν Νικρίτιν (1898-1965). Ακούγοντας τη ζωή», που εγκαινιάστηκε πρόσφατα στο MOMus – Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης – Συλλογή Κωστάκη, στη Μονή Λαζαριστών, στη Θεσσαλονίκη, και είναι αφιερωμένη στα 125 χρόνια από τη γέννηση του εμβληματικού καλλιτέχνη της Ρωσικής Πρωτοπορίας.

Μέσα από 300 έργα τέχνης, αρχειακό υλικό και αντικείμενα από τη συλλογή Κωστάκη του Μουσείου και ιδιωτικές συλλογές, εγκαταστάσεις και οπτικοακουστικό υλικό, η έκθεση ξεδιπλώνει σαν σενάριο τη ζωή, τα οράματα και τις αναζητήσεις, πτυχές της δημιουργικότητας και του ταλέντου του Νικρίτιν. Στο τέλος, οι θεατές συγκεντρώνουν όλες τις εικόνες σε μια συνεκτική «ιστορία» με ενδιαφέρουσα πλοκή, σαν να έχουν μόλις τελειώσει την ανάγνωση ενός μυθιστορήματος ή να έχουν παρακολουθήσει μια κινηματογραφική ταινία, με ήχο και κίνηση.

Γεννημένος το 1898 στο Τσέρνιγκοφ της Ουκρανίας, εβραϊκής καταγωγής, ο Σολομόν (Ζέλμαν) Νικρίτιν υπήρξε ένας πολύ ιδιαίτερος, πολυσχιδής δημιουργός. Ζωγράφος, γραφίστας, ιστορικός τέχνης, ερευνητής και εφευρέτης καινοτόμων καλλιτεχνικών συστημάτων, είχε αναπτύξει την πρωτότυπη εικαστική θεωρία, την οποία ονόμαζε «προβολισμό» σχετικά με τη σύνδεση της ζωγραφικής με το θέατρο και τον κινηματογράφο. Οι σύγχρονοί του τον περιγράφουν ως ειλικρινή, άμεσο, με μεγάλη ενέργεια, αν και συχνά υπερβολικό: «Ακόμη και ένα κουτί σπίρτα ανήκε γι’ αυτόν στον διαστημικό χώρο, το έβλεπε ως μέρος του σύμπαντος. Κάποιοι, μάλιστα, ενοχλούνταν από αυτό», αναφέρει ο φίλος του και καλλιτέχνης Αλεξάντρ Λαμπάς.

Ο Νικρίτιν, που έζησε τον Ρωσικό Εμφύλιο, δημιούργησε συγκλονιστικά σχέδια, καταγράφοντας σκηνές βίας, ενώ υπήρξε εκφραστής της πειραματικής τέχνης της δεκαετίας του 1920, ιδρυτικό μέλος σημαντικών πρωτοποριακών ομάδων και βασικός συνεργάτης του Μουσείου Ζωγραφικής Παιδείας. Ωστόσο, από τα μέσα της δεκαετίας του 1930, μπήκε στο περιθώριο, όταν το καθεστώς του Στάλιν απαγόρευσε επισήμως κάθε είδους «φορμαλιστικές» ιδέες. Ομως, δεν σταμάτησε να «ακούει» τη ζωή, παρότι έπαψε να παρουσιάζει δημόσια έργα από την εποχή των τολμηρών πειραμάτων ακόμη και στις ατομικές του εκθέσεις. Ο Σολομόν Νικρίτιν πέθανε στη Μόσχα, το 1965. Το όνομά του απουσίαζε επίσημα από την ιστορία της τέχνης της πρωτοπορίας για μεγάλο χρονικό διάστημα και θα είχε ξεχαστεί τελείως, όπως πολλοί καλλιτέχνες αυτής της γενιάς. Χάρη στον συλλέκτη Γιώργο Κωστάκη, η δημιουργική κληρονομιά του Νικρίτιν διασώθηκε και σήμερα το μεγαλύτερο μέρος αυτής της μοναδικής συλλογής βρίσκεται στο MOMus-Μουσείο Μοντέρνας Τέχνης στη Θεσσαλονίκη.

Η έκθεση «Σολομόν Νικρίτιν (1898-1965). Ακούγοντας τη ζωή», που θα διαρκέσει μέχρι τις 7 Απριλίου, συνεχίζει και συμπληρώνει με νέα στοιχεία τη διεθνώς πρώτη έκθεση για τον σπουδαίο καλλιτέχνη που είχε γίνει το 2004 στο Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης στη Θεσσαλονίκη σε συνεργασία με την Κρατική Πινακοθήκη Τρετιακόφ.

Επιμέλεια: Λιουμπόβ Πτσέλκινα. Βοηθός επιμελήτρια: Αγγελική Χαριστού. Αρχιτεκτονικός – Μουσειολογικός σχεδιασμός: Κιρίλ Ας – Νάντια Κορμπούτ. Εγκαταστάσεις ήχου: Αντρέι Σμιρνόφ. Πληροφορίες για τα εκπαιδευτικά προγράμματα & τις ξεναγήσεις σε ομάδες μαθητών/σπουδαστών/φοιτητών, στο τηλ. 2310589222 και το email [email protected].