ΕΝΤΥΠΗ ΕΚΔΟΣΗ Γιώργος Ν. Οικονόμου
Ανακαλύψτε περισσότερα άρθρα στα αποτελέσματα αναζήτησης
Προσθήκη του efsyn.gr στην Google

Ο Antonio Negri (1934-2023) υπήρξε σημαίνουσα προσωπικότητα της μαρξιστικής κομμουνιστικής Αριστεράς απασχολώντας τον διεθνή Τύπο με τις πολιτικές και δικαστικές περιπέτειές του και τις ιδέες του. Η μυθιστορηματική ζωή του συμβαδίζει και με τις αλλαγές στις πεποιθήσεις του που συζητήθηκαν αρκετά.

Ακόμα κι όταν απομακρύνθηκε από τις κομμουνιστικές ουτοπικές ιδέες της νεότητάς του, οι ιδέες του παρέμειναν αμφιλεγόμενες. Ιδίως από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν μαζί με τον Αμερικανό Michael Hardt κυκλοφόρησαν μια σειρά βιβλίων που φιλοδοξούσαν να αναλύσουν τη διεθνή κατάσταση και να προτείνουν λύσεις. Η γενική ανάλυση των λανθασμένων θέσεών τους θα απαιτούσε πολλές σελίδες, εδώ όμως θα αρκεστώ εν συντομία σε μία βασική, στη σύγχυση περί δημοκρατίας που υπάρχει στους δύο πολυσυζητημένους μαρξιστές.

Παλαιότερα ο Negri εκθείαζε την «ιακωβίνικη» κληρονομιά και την πολιτική του Λένιν, όντας αντικαπιταλιστής, εργατιστής, μαρξιστής και κομμουνιστής – στοιχεία τα οποία τον εμπόδισαν να καταλάβει τι είναι δημοκρατία και να επιδείξει κάποια ευαισθησία γι’ αυτήν1. Αργότερα προσπάθησε να ενσωματώσει στη σκέψη του τη δημοκρατική ιδέα, χωρίς καμία αναφορά στην πολιτειακή διάστασή της και στην αθηναϊκή δημοκρατία. Ετσι στο βιβλίο τους «Πλήθος» (2004) οι δύο συγγραφείς χρησιμοποιούν τον όρο «απόλυτη δημοκρατία», αντλώντας τον από τον Σπινόζα. Μάλιστα, υποστηρίζουν πως υπάρχουν ευοίωνες προοπτικές για τη «δημοκρατία του πλήθους», στην οποία φαίνεται να δίνουν οικονομικό περιεχόμενο.

Γράφουν, λ.χ., ότι «με αυτήν την έννοια, η οικονομική και η πολιτική παραγωγή συμπίπτουν, και τα συνεργατικά δίκτυα παραγωγής υποδεικνύουν ένα πλαίσιο για μια νέα θεσμική δομή της κοινωνίας […] Η δημοκρατία αυτή στην οποία όλοι μας, μέσω της βιοπολιτικής παραγωγής μας, δημιουργούμε και διατηρούμε συνεργατικά την κοινωνία είναι αυτή την οποία ονομάζουμε “απόλυτη”»2. Ζούμε δηλαδή, σύμφωνα με τους Hardt – Negri, σήμερα σε μία «απόλυτη δημοκρατία» – αυτό σημαίνει απόλυτη σύγχυση!

Στο μετέπειτα βιβλίο τους «Commonwealth» (2009) αναζητούν τις «θεσμικές μορφές μιας πιθανής παγκόσμιας δημοκρατίας» και γράφουν: «Μια δημοκρατία του πλήθους είναι νοητή και δυνατή μόνον όταν όλοι μοιράζονται τα κοινά. Με τον όρο “κοινά” εννοούμε, πρώτα απ’ όλα, τον κοινό πλούτο του υλικού κόσμου – τον αέρα, το νερό, τα φρούτα της γης και όλη τη γενναιοδωρία της φύσης… Θεωρούμε επίσης κοινά και πιο σημαντικά τα αποτελέσματα της κοινωνικής παραγωγής τα οποία είναι αναγκαία για κοινωνική αλληλεπίδραση και επί πλέον παραγωγή, όπως γνώσεις, γλώσσες, κώδικες, πληροφορίες, επιρροές κ.λπ.»3.

Eίναι έκδηλη στο χωρίο αυτό η διαφοροποίηση από την κλασική δημοκρατία, από τους ορισμούς των αρχαίων και των μετέπειτα φιλοσόφων, από τους ορισμούς της Arendt και του Καστοριάδη, διαφοροποίηση που συγκαλύπτει το πολιτικό νόημα της δημοκρατίας ως πολιτεύματος στο οποίο όλοι συμμετέχουν στην άσκηση της εξουσίας, η οποία ανήκει σε όλους, είναι κοινή. Για τους Hardt – Νegri η εξουσία δεν ανήκει στα «κοινά» ή δεν είναι το κύριο «κοινό». Το λένε σαφώς: «Το κοινό έρχεται πρώτο, η εξουσία έρχεται δεύτερη»

Να σημειωθεί πως οι δύο συγγραφείς δεν αναφέρουν καθόλου τον Καστοριάδη, τον κατ’ εξοχήν στοχαστή της δημοκρατίας, ο οποίος επανέφερε από το 1980 στη συζήτηση τη δημοκρατία η οποία είχε εξοριστεί από τους φιλελεύθερους και τους μαρξιστές. Ομως καταφεύγουν σε πολλούς άλλους άσχετους συγγραφείς και επί πλέον αποφεύγουν επιμελώς τη χρήση του όρου «άμεση δημοκρατία»4. Επειδή όμως η άμεση δημοκρατία ήλθε στην επικαιρότητα μετά το 2011 με τα κινήματα των πλατειών, οι δύο συγγραφείς δεν έχασαν την ευκαιρία αμέσως να τη χρησιμοποιήσουν για δικούς τους σκοπούς, για την αμφιλεγόμενη έννοια «κοινά» και την αόριστη «δημοκρατική κοινωνία», χωρίς καμία απολύτως αναφορά σε δημοκρατικό πολίτευμα5.

Στο βιβλίο τους «Assembly» (2017) επαναλαμβάνουν τα ίδια για τα «κοινά» και δίνουν την προτεραιότητα στο κοινωνικό και το οικονομικό, στην οργάνωση της παραγωγής και της αναπαραγωγής του κοινωνικού πλούτου, ανακυκλώνοντας τη μαρξική αρχή του κομμουνισμού: «σε όλους σύμφωνα με τις ανάγκες τους». Επί πλέον, αναθέτουν το ζήτημα της πολιτικής τακτικής σε έναν ηγεμόνα, τύπου Μακιαβέλι (σ. 292).

Από την άλλη, ο Negri ταυτίζει τη δημοκρατία με τον κομμουνισμό, διαστρεβλώνοντας έτσι το νόημά της. Λέει ότι «όταν σήμερα μιλάμε για κομμουνισμό, εννοούμε κατά βάση την ικανότητα, τη δυνατότητα, να οργανωθεί η κοινωνική συνεργασία με τρόπο δημοκρατικό. Τι πάει να πει αυτό; Οτι θα δημιουργούνται θεσμοί. Οχι όμως θεσμοί κυριαρχίας, αλλά θεσμοί που θα παράγονται από τη βάση. Θεσμοί που θα νομιμοποιούνται όχι από το κράτος το ίδιο, αλλά από την άσκηση μιας άμεσης δημοκρατίας, από μια άμεση δυνατότητα συμμετοχής».

Αναρωτιέται κανείς, εάν αυτό είναι κομμουνισμός, τότε τι είναι η άμεση δημοκρατία; Φυσικά αυτή δεν είναι κομμουνισμός. Από την άλλη, ως παραδείγματα τέτοιων θεσμών δίνει τα εγχειρήματα στη Νάπολη με τη δημοτική διαχείριση του νερού και στη Βαρκελώνη με τη δήμαρχο Αντα Κολάου και τις ενέργειές της6. Ομως τα εγχειρήματα αυτά όσο σημαντικά κι αν είναι, παραμένουν τοπικά και περιφερειακά, χωρίς εμβέλεια στην κεντρική πολιτική σκηνή, δεν θέτουν ως σκοπό το πολίτευμα της άμεσης δημοκρατίας. Επί πλέον το πρώτο ούτε καν αυτοδιαχείριση έχει και το δεύτερο στερείται γενικών δημοτικών συνελεύσεων που να λαμβάνουν αποφάσεις. Ο Negri είναι δέσμιος της διαδικασιοκρατίας και του οικονομισμού, παραμένοντας πάντοτε σε σύγχυση, κομμουνιστής και μαρξιστής, έχοντας ελπίδες στην Αριστερά7.

*Διδάκτορας Φιλοσοφίας, συγγραφέας

1. Negri, «Le pouvoir constituant. Essai sur les alternatives de la monternité» (1992), Paris, 1997, σ. 352-385.

2. Χαρντ – Νέγκρι, «Πλήθος. Πόλεμος και δημοκρατία στην εποχή της Αυτοκρατορίας» (2004), μτφρ. Γ. Καράμπελας, Αλεξάνδρεια, Αθήνα 2011, σ. 467-468 και γενικώς σ. 346 κ.ε.

3. Hardt – Negri, «Commonwealth», Harvard University Press, 2009, σ. viii

4. Ούτε στα επόμενα έργα τους συζητούν τις πολιτικές απόψεις του Καστοριάδη, παρά μόνο στο «Assembly» (2017), σ. 235, διαφωνούν με τη φιλοσοφική θεωρία του για το φαντασιακό σε πέντε γραμμές. Τον παρερμηνεύουν, όμως, αφού του αποδίδουν υλιστική αντίληψη, και μάλιστα μαρξιστική, κληρονομημένη από το παρελθόν!

5. Hardt – Negri, «Διακήρυξη», 2012, σ. 135.

6. Η «Αυγή», 29/10/2017.

7. Η «Εφημερίδα των Συντακτών», 17/9/2016, σ. 7.