Η πολιτιστική διαχείριση τείνει να κερδίζει όλο και περισσότερο έδαφος όχι μόνον στο πεδίο του μάνατζμεντ αλλά και γενικότερα στις κοινωνικές και ανθρωπιστικές επιστήμες, όπου, με τη σειρά τους, οι «πολιτισμικές σπουδές» (cultural studies) τείνουν να υποκαταστήσουν κλασικά πεδία του επιστητού, όπως για παράδειγμα, τον λαϊκό πολιτισμό, τη λογοτεχνική κριτική ή και κάθε επιμέρους κλάδο που με τον έναν ή τον άλλον τρόπο είχε καταστήσει τον πολιτισμό αντικείμενο μελέτης (Κοινωνιολογία, Πολιτισμική Ανθρωπολογία κ.λπ.).
Μπορεί, ωστόσο, ο πολιτισμός να είναι αντικείμενο διαχείρισης; Ιδού το ερώτημα. Αν θεωρήσουμε τον πολιτισμό ως «τα γράμματα και οι τέχνες» (ό,τι και να σημαίνει αυτό), σαν μια φέτα που κολλάει δίπλα σε άλλες φέτες, με τον τρόπο που, για παράδειγμα, οι εφημερίδες ταξινομούν την ύλη τους (κοινωνία, οικονομία, αθλητισμός, πολιτισμός κοκ), τότε φυσικά μπορούμε να μιλάμε για «διαχείριση». Είναι ο πολιτισμός, όμως, κάτι τέτοιο, ένα αντικείμενο, ένα σώμα πραγμάτων που γίνεται και αντικείμενο διαχείρισης; Είναι, ακόμα ακόμα, αν δεχτούμε τη μαρξιστική εκδοχή, ένα εποικοδόμημα που χτίζεται σε και καθορίζεται από μια βάση, την οικονομία; Η οικονομία δεν είναι μέρος του πολιτισμού;
Ακόμα κι αν, προσπαθώντας να αποφύγουμε τον σκόπελο και μιλήσουμε για πολιτισμική διαχείριση, μεταφράζοντας πιο σωστά τον όρο cultural management, μπορούμε να είμαστε ευχαριστημένοι ότι ξεπεράσαμε το πρόβλημα; Το πρόβλημα που δεν αφορά σε τίποτα άλλο από το θεμελιώδες ζητούμενο της εννοιολόγησης του πολιτισμού; Με άλλα λόγια, τι είναι πολιτισμός;
Σίγουρα δεν είναι μια φέτα δίπλα στις άλλες μορφές του ανθρώπινου βίου. Σίγουρα επίσης δεν είναι ένα εποικοδόμημα, που καθορίζεται από τη βάση. Σίγουρα δεν είναι είναι σώμα δεδομένων, όπως μνημεία, παραδόσεις, πρακτικές, ένα απόθεμα γνώσεων, δοξασιών, ηθών και εθίμων. Κι αν δεν είναι όλα αυτά, τότε τι είναι; Ο πιο επίκαιρος ορισμός που μας έρχεται από την Πολιτισμική Ανθρωπολογία λέει ότι πολιτισμός είναι απλά ένα σύστημα συμβόλων με βάση το οποίο νοηματοδοτούμε τον κόσμο. Ενας άλλος, πιο παλαιός, λέει ότι ο πολιτισμός δεν είναι αντικείμενο αλλά διαδικασία.
Κι ένας πιο κλασικός ότι πολιτισμός είναι ό,τι δημιουργεί ο άνθρωπος από τη στιγμή που ως κοινωνικό ον παράγει ιστορία. Σύμφωνα με αυτόν τον τελευταίο, ο πολιτισμός είναι ένα ολικό φαινόμενο που περιλαμβάνει όλες τις ανθρώπινες επινοήσεις, από τις πιο απλές μέχρι τις πιο σύνθετες. Περιλαμβάνει, λέει, ακόμα και τον τρόπο που ορίζουμε τον ίδιο τον πολιτισμό. Περιλαμβάνει τους τρόπους που συγκροτούμε όχι μόνο τον υλικό και πνευματικό μας βίο αλλά και τα νοητικά εργαλεία με τα οποία κάθε φορά παράγουμε νόημα στο πλαίσιο συγκεκριμένων κοινωνικών σχέσεων παραγωγής νοήματος, μια διαδικασία που διέπεται από τη διάσταση της ιστορικότητας, ότι δηλαδή τα πάντα είναι δημιουργήματα συγκεκριμένου χωροχρόνου.
Εάν, λοιπόν, δεχτούμε μια τέτοια προσέγγιση, πώς μπορούμε να βγούμε έξω από τη διαδικασία που προσδιορίζει την ταυτότητά μας και τον τρόπο που σκεφτόμαστε, κατανοούμε τον κόσμο και παράγουμε νόημα και να τα διαχειριστούμε όλα αυτά σαν να είναι αντικείμενα; Δεν είναι η ίδια η διαδικασία επινόησης του όρου «διαχείριση» στοιχείο του παρόντος πολιτισμού; Αν ναι, πώς είναι δυνατόν να κάνουμε αντικείμενο διαχείρισης αυτό που μας ορίζει;
Δύσκολα πράγματα. Αλλά με τη φόρα που πήραμε, σε ό,τι αφορά την αντικειμενοποίηση, την εμπορευματοποίηση και τη φετιχοποίηση όλων των καταναλωτικών αγαθών, μαζί και του «πολιτισμού», τίποτα δεν είναι δύσκολο…
*Καθηγητής Κοινωνικής Λαογραφίας, Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων
