Πρόσφατα γράφαμε για το προτραυματικό στρες που βιώνουμε εμείς οι άνθρωποι του δυτικού κόσμου για το κλίμα και για το μετατραυματικό στρες που βιώνουν οι πρόσφυγες μετά τον ξεριζωμό τους. Η κλιματική αλλαγή μοιάζει, πλέον, να μας εξισώνει πια όλους απέναντι σε αυτό που αποκαλούμε «συλλογικό τραύμα». Βάσει της διεθνούς βιβλιογραφίας ο περιβαλλοντικός όλεθρος συνδέεται με αυξημένα ποσοστά μετατραυματικού στρες, αυτοχειρίες, εξαρτήσεις, βία. Και αυτό αφορά ολοένα και μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού, τόσο του αναπτυσσόμενου, όσο και του ανεπτυγμένου κόσμου.
Το ερώτημα που ανακύπτει λοιπόν είναι εάν θεραπεύεται το τραύμα και κατά πόσο το τραύμα αφορά την ίδια την καταστροφή, την απώλεια ή τον εκτοπισμό που βιώνουμε ή τη βιοπολιτική διαχείριση του βλαπτικού συμβάντος.
Ας ξεκινήσουμε με το ποια είναι η έννοια του τραυματικού στο σημασιολογικό πεδίο της ψυχανάλυσης. «Το τραύμα είναι πρωτίστως ένα απρόβλεπτο, τυχαίο γεγονός – είναι μια εισβολή, ένα σοκ που αφήνει το υποκείμενο απολιθωμένο, χωρίς αντίδραση, παγωμένο. Μπροστά στην πραγματικότητα του τραύματος που αντιμετωπίζει το υποκείμενο, δεν μπορεί πλέον να δώσει νόημα και σημασία σε αυτό που μόλις συνάντησε – τα παλιά του σημεία αναφοράς δεν είναι πλέον χρήσιμα για την αντιμετώπισή του» μας εξηγεί η Καρολίνα Κορέτσκι, ψυχαναλύτρια, μέλος της Σχολής του Φροϊδικού Αιτίου και της Παγκόσμιας Ενωσης Ψυχανάλυσης.
Τι μας διδάσκει λοιπόν η ψυχανάλυση για τη θεραπεία του τραύματος; «Η αντίδραση στο τραυματικό σοκ μπορεί να είναι μοναδική, όπως μοναδική είναι η αντίδραση στην αναδόμηση του κόσμου μετά την καταστροφή που ένα υποκείμενο θέτει σε εφαρμογή μετά το σοκ» απαντά η Κορέτσκι, ενώ η Μαρίνα Φραγκιαδάκη, ψυχαναλύτρια, μέλος της Σχολής του Φροϊδικού Αιτίου, της Νέας Λακανικής Σχολής και της Παγκόσμιας Εταιρείας Ψυχανάλυσης, προσθέτει πως «το ίδιο το τραύμα γίνεται οδηγό νήμα για να χαραχτεί ένα νέο μονοπάτι. Και αυτό δεν είναι εφικτό δίχως την ανάληψη ευθύνης εκ μέρους του υποκειμένου για αυτό που το ξεπέρασε και με αυτόματο τρόπο επαναλήφθηκε στα συμπτώματα ή στους επαναλαμβανόμενους εφιάλτες του».
Το τραυματικό στοιχείο, ωστόσο, δεν αφορά μόνο όσους είναι παρόντες στον τόπο της καταστροφής, είτε πρόκειται για φυσικές καταστροφές, είτε για ξεριζωμένους πρόσφυγες, είτε για θύματα μιας πανδημίας. Και οι συλλογικές τραυματικές εμπειρίες -όπως οι καταστροφικές πυρκαγιές και οι βίαιες εκκενώσεις- εγγράφονται στο ασυνείδητο όλων όσων εμπλεκόμαστε ακόμα και με έμμεσο τρόπο.
Για την ψυχανάλυση τα τραύματα απωθούνται, τελούν σε λανθάνουσα κατάσταση· και ανασύρονται εφόσον υπάρξουν οι κατάλληλες συνθήκες. Κάποιες φορές τυγχάνουν επουλωτικής επεξεργασίας και κάποιες όχι.
Ποια είναι η σχέση μνήμης, λήθης και τραύματος; Πώς συνεχίζουμε να ζούμε και να θυμόμαστε χωρίς να υποφέρουμε; Η διαδικασία της ανάμνησης περιλαμβάνει μια επανερμηνεία του παρελθόντος μέσα στο παρόν. Το νόημα του παρελθόντος δημιουργείται, δηλαδή, μέσα από την πράξη της ανάμνησης και η συλλογική μνήμη λειτουργεί ως χώρος θεσμοθέτησης του τραυματικού. Μόνο που οι μνήμες λαμβάνουν νέα μορφή σε συνάρτηση με την οδύνη που έχουν προκαλέσει και σε σχέση με το τι θέλουν να υπηρετήσουν σε ψυχικό ή σε πολιτικό επίπεδο.
Το ερώτημα που ανακύπτει συνεπώς είναι τι είδους χώρους επεξεργασίας του παρελθόντος δημιουργούμε και κατά πόσο το τραύμα καταλήγει να είναι ταυτότητα ορισμένων ανθρώπινων κατηγοριών όπως οι εκτοπισμένοι; Μήπως εστιάζοντας στο τραύμα, αγνοούμε την ετερότητα αυτών των ανθρώπων; Η Καρολίνα Κορέτσκι επιμένει πως «είναι σημαντικό να κάνουμε διάκριση μεταξύ σοκ και τραύματος, αφενός επειδή αυτός ο διαχωρισμός καθιστά δυνατό να συμπεριληφθεί η μοναδική αντίδραση, η αντίδραση της αναδόμησης του κόσμου μετά την καταστροφή που ένα υποκείμενο θέτει σε εφαρμογή μετά το σοκ. Αφετέρου επειδή αυτός ο διαχωρισμός μεταξύ σοκ και τραύματος αντιτίθεται σε κάθε ιδεολογία θύματος. Οταν συγχέουμε το σοκ με το τραύμα, ανοίγουμε την πόρτα στην έννοια του θύματος και όχι του τραυματισμένου υποκειμένου. Αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης για την ψυχαναλυτική προσέγγιση. Δεν υπάρχει τίποτα πιο περίπλοκο από το να δουλεύεις με ένα θύμα, με κάποιον που είναι απόλυτα ταυτισμένος με τη θέση του θύματος. Διότι το θύμα ζητά διαρκώς από τον Αλλο επανόρθωση, και όχι οποιαδήποτε επανόρθωση: απαιτεί μια επανόρθωση τόσο ισχυρή όσο η παντοδυναμία του Αλλου που συναντά κατά τη διάρκεια του τραυματικού σοκ».
Δεν είναι τυχαίο συνεπώς που η Κ. Κορέτσκι προτιμά να μιλάει για «τραυματική συνάντηση» παρά για «τραύμα», που επιμένει στη διάκριση του σοκ και του τραύματος έτσι ώστε να μην καθηλώνεται το τραυματισμένο υποκείμενο στη θέση του θύματος.
Η ιστορία εξάλλου ενός ανθρώπου δεν ξεκινά απ’ όταν γίνεται πρόσφυγας ή πυρόπληκτος, θύμα φυσικής καταστροφής ή θύμα υγειονομικής κρίσης. Ο ψυχικός κόσμος ενός ανθρώπου διαμορφώνεται από τις εμπειρίες που είχε και πριν από το τραυματικό γεγονός. Ας μιλήσουμε λοιπόν για το τραύμα πέρα από τα στερεότυπα, για να αναλάβουμε την ευθύνη μας ως υποκείμενα του ασυνειδήτου, για να μην καθηλωθούμε σε θέσεις θύματος ή κατήγορου και να αντιδράσουμε στη βιοπολιτική διαχείριση των όποιων βλαπτικών συμβάντων.
♦ Την Παρασκευή 29 Σεπτεμβρίου 2023, ώρα 7.00 μ.μ., η Καρολίνα Κορέτσκι, ψυχαναλύτρια, μέλος της Σχολής του Φροϊδικού Αιτίου και της Παγκόσμιας Ενωσης Ψυχανάλυσης, καθηγήτρια στο Πανεπιστήμιο Παρίσι 8, θα είναι ομιλήτρια στην ανοιχτή διάλεξη που διοργανώνει η Ψυχαναλυτική Βιβλιοθήκη της Αθήνας (Νομική Σχολή, αμφιθέατρο Παπαρρηγοπούλου), με θέμα: «Θεραπεύεται το τραύμα; Τι μας διδάσκει η ψυχανάλυση»
