Μια όλο και πιο επικίνδυνη ευρωπαϊκή πολιτική συνόρων

Η τραγωδία στην Πύλο έθεσε ξανά στο επίκεντρο της συζήτησης την πολιτική της προστασίας των συνόρων και συνολικά την ευρωπαϊκή πολιτική στα θέματα της μετανάστευσης και του ασύλου. Το βασικό σημείο σύγκλισης μεταξύ των κρατών-μελών στην Ευρωπαϊκή Ενωση αυτή τη στιγμή για τη μετανάστευση και το άσυλο είναι η πολιτική φύλαξης των εξωτερικών συνόρων. Και αυτή η πολιτική συνοψίζεται στην αποτροπή εισόδου.

Σε εσωτερικό επίπεδο, η βασική διαφωνία που αφορά τον επιμερισμό της ευθύνης των αιτούντων άσυλο παραμένει εδώ και χρόνια ανεπίλυτη. Αυτό φάνηκε ξεκάθαρα και στην τελευταία σύνοδο κορυφής, όπου δεν υπήρξε κοινή θέση λόγω της άρνησης Ουγγαρίας και Πολωνίας. Ετσι, το μόνο πεδίο στο οποίο υπάρχει πολιτική συναίνεση είναι τα σύνορα. Γι’ αυτό και όλη η επένδυση γίνεται εκεί, προκειμένου να διατηρηθεί η αίσθηση του ελέγχου.

Μέσα σε οκτώ χρόνια, το συνολικό μήκος που καλύπτουν οι φράχτες στα εξωτερικά σύνορα της Ε.Ε. και της ζώνης Σένγκεν αυξήθηκε από 315 χλμ σε 2.048 χλμ. Μέχρι το τέλος του 2022, συνολικά 12 κράτη-μέλη είχαν φράχτες στα σύνορά τους. Στην Ελλάδα, ο φράχτης στον Εβρο καλύπτει σήμερα 37,5 χλμ. και θα επεκταθεί για ακόμα 35 χλμ. Στα θαλάσσια σύνορα, οι επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης που πραγματοποιούνται με πρωτοβουλία της κοινωνίας των πολιτών καταστέλλονται συστηματικά από τις εθνικές αρχές.

Η Frontex αποτελεί τον ταχύτερα αναπτυσσόμενο οργανισμό της Ε.Ε., με τον μεγαλύτερο προϋπολογισμό σε επίπεδο Ε.Ε., στα 845,4 εκατ. για το 2023 και στόχο τα 10.000 άτομα σε μόνιμο σώμα έως το 2027. Την ίδια στιγμή που τα τελευταία δύο χρόνια η Μεσόγειος αποτελεί την περιοχή με τον μεγαλύτερο αριθμό θυμάτων και αγνοουμένων παγκοσμίως.

Ο φόβος της Ευρώπης για μαζικές αφίξεις την κάνει πρόθυμη να εφαρμόζει πολιτικές που μέχρι λίγα χρόνια πριν θα μας φαίνονταν περιθωριακές και αδιανόητες. Οι διαδοχικές κρίσεις στα εξωτερικά σύνορα (στα ελληνοτουρκικά σύνορα στον Εβρο τον Φεβρουάριο του 2020, αργότερα στα σύνορα Ισπανίας – Μαρόκου τον Μάιο του 2021 και στα σύνορα Πολωνίας Λευκορωσίας τον Νοέμβριο του 2021) έδωσαν μεγαλύτερη ώθηση στην ψευδεπίγραφη ανάγκη για ασφάλεια, που με τη σειρά της άνοιξε τον δρόμο για αλλαγές σε νομοθετικό επίπεδο.

Ακολουθώντας το παράδειγμα της Ουγγαρίας που εδώ και καιρό έχει διαμορφώσει μια αντιπροσφυγική νομοθεσία, η νομοθεσία σε τουλάχιστον τέσσερα κράτη-μέλη, με πιο πρόσφατη τη νομοθετική αλλαγή στη Λιθουανία, επιτρέπει στις Αρχές, υπό συγκεκριμένες περιστάσεις, να προβαίνουν σε επαναπροωθήσεις. Σε αυτό το πλαίσιο, η βιομηχανία της ασφάλειας έχει βασικό ρόλο, αφού στο πεδίο της μετανάστευσης έχει βρει μια ολόκληρη αγορά σε ευρωπαϊκό επίπεδο με συστήματα εντοπισμού, βάσεις δεδομένων, μη επανδρωμένα σκάφη και άλλα εξοπλιστικά συστήματα.

Οπως προκύπτει από την έρευνα του Solomon, η χρηματοδότηση που προβλέπεται από το Ταμείο Διαχείρισης Συνόρων για την Ελλάδα για την περίοδο 2021-2027 ξεπερνά σε ύψος τα 800 εκατ. ευρώ. Τα παραπάνω, σε συνδυασμό με τη συστηματική πρακτική των παράνομων επαναπροωθήσεων σε πολλαπλές τοποθεσίες στα εξωτερικά σύνορα, συνδιαμορφώνουν την εικόνα της Ευρώπης-φρούριο.

Το Σύμφωνο για τη Μετανάστευση και το Άσυλο παρουσιάστηκε από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Σεπτέμβρη του 2020. Σχεδόν τρία χρόνια μετά, οι διαδικασίες διαβούλευσης στους ευρωπαϊκούς θεσμούς δεν έχουν ολοκληρωθεί.

Παρά τη συμφωνία που επετεύχθη στο Συμβούλιο Υπουργών της Ε.Ε., σύμφωνο ακόμα δεν έχουμε. Με βάση τις αποφάσεις που ελήφθησαν πρόσφατα στο Συμβούλιο, ο βασικός κανόνας του Δουβλίνου, που ορίζει ως υπεύθυνο για την εξέταση του αιτήματος ασύλου το πρώτο κράτος εισόδου και αποτελεί το βασικό σημείο διαφωνίας μεταξύ των κρατών, δεν αλλάζει. Αρα, στο πιο κρίσιμο θέμα που αφορά τον επιμερισμό της ευθύνης δεν υπάρχει κάποια αλλαγή. Με βάση τον νέο μηχανισμό, αλληλεγγύη θα υπάρχει, θα είναι υποχρεωτική, αλλά ιδιαίτερη ευέλικτη. Γι’ αυτό και υπάρχουν ερωτήματα ως προς το αν αυτά τα σχήματα θα μπορέσουν στην πράξη να εφαρμοστούν.

Εξίσου σημαντικό σημείο στο σύμφωνο όμως είναι ότι όλες οι διαδικασίες επικεντρώνονται στα εξωτερικά σύνορα. Οι ταχύρρυθμες διαδικασίες συνόρων, η ασφαλής τρίτη χώρα, η κράτηση και οι γρήγορες επιστροφές, το μοντέλο δηλαδή της Κοινής Δήλωσης Ε.Ε. – Τουρκίας στα νησιά του Βορειοανατολικού Αιγαίου επεκτείνεται και θα εφαρμόζεται σε ενωσιακό πια επίπεδο. Το κρίσιμο εδώ είναι ότι η πολιτική αυτή όχι μόνο δεν διαφαίνεται να μπορεί να επιλύσει τις υπάρχουσες προκλήσεις, αλλά δύναται να δημιουργήσει και άλλες.

Η λογική της ασφάλειας με την ισχυροποίηση της Ευρώπης-φρούριο στα εξωτερικά σύνορα, όμως, δεν περιορίζεται εκεί. Αντικατοπτρίζεται ως λογική συνέχεια και στο εσωτερικό της. Οταν στα σύνορα η πολιτική σου εξαντλείται στην αποτροπή και στην καταστολή, όταν οι πρόσφυγες και οι μετανάστες παρουσιάζονται διαρκώς ως εισβολείς και εξωτερικοί εχθροί, η εικόνα αυτή δεν μπορεί παρά να αναπαραχθεί συμπεριλαμβάνοντας και όσους βρίσκονται εντός των τειχών.

Η στρατιωτικοποίηση των συνόρων, επεκτείνεται έτσι και στις πόλεις με τη μορφή του θεσμικού ρατσισμού, της καταστολής και της ξενοφοβίας. Οι πρόσφατες αναταραχές στη Γαλλία το αποδεικνύουν ξανά με τον πιο εμφατικό τρόπο. Και η μόνη που βγαίνει κερδισμένη από τη συνθήκη αυτή είναι η Ακροδεξιά, που στο πλαίσιο αυτό νομιμοποιεί τις απόψεις της και ενισχύει τις δυνάμεις της.

Οι συσχετισμοί στο προσφυγικό δεν είναι υπέρ μιας ανθρωπιστικής πολιτικής. Το ίδιο συμβαίνει και στο πεδίο της μετανάστευσης, όπου, παρά τις ανάγκες που υπάρχουν στην αγορά εργασίας, οι κυοφορούμενες θεσμικές εξελίξεις δεν φαίνεται να περιλαμβάνουν αύξηση των νόμιμων οδών. Οι δύο αυτές πτυχές συνενώνονται στην πολιτική των συνόρων.

Μια πολιτική, όμως, που στο όνομα της ασφάλειας δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα της ανθρώπινης μετακίνησης που έχουμε μπροστά μας. Αυτό σημαίνει ότι αν τα πράγματα δεν αλλάξουν, η μόνη βεβαιότητα είναι ότι θα γίνονται διαρκώς χειρότερα. Τα παραπάνω συνοψίζονται στη φράση του Frederic Gros ο οποίος, παραφράζοντας τον Μπένγιαμιν, έγραψε ότι «η ασφάλεια (η καταστροφή) προκύπτει όταν όλα συνεχίζονται όπως πριν».

*Νομικός, μέλος του Δ.Σ. της Ελληνικής Ενωσης για τα Δικαιώματα του Ανθρώπου