Αταξίες και διακλαδώσεις του κόσμου

Δεν είναι εύκολο να το δούμε ως ένα «όλο», αν και γίνεται ευδιάκριτο σε διάφορα επίπεδα και κατά περιπτώσεις. Αφορά σύνολο δράσεων και δραστηριοτήτων της πρόσφατης, σημερινής «ανθρωποκαίνου» περιόδου (anthropocene) του πλανήτη με τη σημερινή επιτάχυνση της ανθρωπογενούς καταστροφικής «αταξίας». Μπορούμε να δανειστούμε και τον όρο «εντροπία» (Φυσική) που η αύξησή της απορρέει από την αύξηση της «θερμοκρασίας», αρκεί η τελευταία να εκλαμβάνεται όχι μόνο με την κυριολεκτική, αλλά και άλλες μεταφορικές σημασίες.

Το πολυφαινόμενο αυτό συνεχώς εντείνεται σε πολλά επίπεδα, από τα οποία θα θίξουμε τέσσερα που βέβαια αλληλοεπηρεάζονται: αυτό του απλού φυσικού κόσμου (υπερθέρμανση πλανήτη), αυτό του βιοφυσικού (μικρόβια – ιοί – βιοποικιλότητα κτλ), το ανθρωποκοινωνικό (ατομικισμός και επακόλουθα) και το γεωπολιτικό (αλλαγές, διασπάσεις, νέες ενοποιήσεις παγκόσμιων εξουσιών).

Προφανώς δεν μας ενδιαφέρουν οι κατακλυσμιαίες πλανητικές και αστρονομικές αλλαγές στη Γη πριν από χιλιάδες και εκατομμύρια χρόνια από την εμφάνιση της ανθρωπότητας, που αφορούν τα δύο πρώτα επίπεδα, αλλά ούτε αυτές π.χ. από την εμφάνιση του ανθρώπινου πολιτισμού (δέκα χιλιάδες χρόνια πριν) παρά το ότι η εξέταση του όλου πάντα είναι… απαιτητική. Τα προηγούμενα αφορούν αυτούς που πασχίζουν να θέσουν την τυπική ιστορική έναρξη του ανθρωπόκαινου.

Ενδιαφέρον, βέβαια, έχει το ανθρωπόκαινο των τριών-τεσσάρων τελευταίων αιώνων που μπορεί επίσης να ονομαστεί «καπιταλόκαινο». Αλλά, πιο στενά ακόμα, κυρίως ενδιαφέρει το διάστημα των δύο τελευταίων δεκαετιών μέχρι και τώρα.

Σήμερα τα κύρια χαρακτηριστικά του πολυφαινομένου είναι η «επιτάχυνση» και ο πολυτεμαχισμός, το κομμάτιασμα (granulation) με βάση και την καταλυτική υποστήριξη του απτόητου τεχνοψηφιακού νεοφιλελεύθερου πολιτισμού μας που οδηγούν στην αταξία σε όλα τα αλληλοσυνδεόμενα επίπεδα. Η συνεχής αύξηση της «θερμοκρασίας», άρα της αταξίας, είναι παρατηρήσιμη από τα συμπτώματα. Ετσι, π.χ. στο πρώτο, το φυσικό επίπεδο, έχουμε την κλιματική κρίση που εξελίσσεται πρακτικά ανεμπόδιστη, ενώ το ίδιο συμβαίνει και στο βιοφυσικό επίπεδο, π.χ. των πανδημιών, όπου η εν γενέσει αποτροπή τους είναι ελλιπής. Ομοίως, στο ανθρωποκοινωνικό επίπεδο βλέπουμε τις αντιφατικές και μεταξύ τους ασύμβατες συμπεριφορές των ανθρώπων, όπου γενικά ο ατομικισμός συγκρούεται π.χ. με την αναγκαία δικτυακή διασύνδεση, δηλαδή η πρωτοβουλία του ατόμου με την ακραία προσαρμοστικότητα που επιβάλει η «εταιρεία». Η βασική αιτία εδώ βρίσκεται στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, αφού αυτός πρέπει να εκμεταλλεύεται τη ζωντανή εργασία σε κάθε μορφή της, αλλά ταυτόχρονα να κάνει ό,τι μπορεί για να την περιορίσει. Αυτή είναι μία από τις βαθύτερες αντιφάσεις του, μία αντίφαση που δεν μπορεί να επιλύσει, η οποία από τον 20ό αιώνα μέχρι σήμερα σταθερά επιδεινώνεται. Εχουμε έντονο και συνεχή πόλεμο μέσα σε κάθε κοινωνική δομή, στις διαπροσωπικές σχέσεις γενικά, π.χ. στις παρέες, στις οικογένειες κ.λπ. Ο δείκτης εγκληματικότητας αυξάνει ραγδαία κυρίως στις δυτικές κοινωνίες. Τέλος, στο τέταρτο επίπεδο, το γεωπολιτικό, έχουμε την πολυπολικότητα σφαιρών και επιρροών, όπου η αύξηση της εντροπίας πλανητικά είναι φανερή. Σε όλα τα επίπεδα διεξάγεται πόλεμος «όλων εναντίον όλων» μέσα σε ένα πολυπλοκότατο δίκτυο αντιθέσεων και ανταγωνισμών.

Για την υπέρβαση αυτών των αντιθέσεων ίσως μπορεί να μας βοηθήσει η προσφυγή στη φυσική επιστήμη με την έννοια του θερμοδυναμικού συστήματος, όταν αυτό βρεθεί μακράν της κατάστασης ισορροπίας του. Οπως έχει αποδείξει ο νομπελίστας φυσικός Ιλια Πριγκόζιν και η σχολή του για τα φυσικά συστήματα (Θερμοδυναμική) είναι δυνατόν σε αυτή την περίπτωση το σύστημα να ακολουθήσει αυθόρμητα μια εξέλιξη-«διακλάδωση», τουλάχιστον σε κάποια σημεία του, όπου αντίθετα μειώνει την αταξία του, δηλαδή αυξάνει την τάξη του. Η «διακλάδωση» ίσως ισχύει και στο πολυφαινόμενο που εξετάζουμε, δηλαδή τα τέσσερα συνδεόμενα επίπεδα που επιλέξαμε, όπου οι αιτίες είναι βέβαια απόλυτα ανθρωπογενείς. Στο πρώτο, το φυσικό επίπεδο, οι διακλαδώσεις στην ανισορροπία της υπερθέρμανσης είναι π.χ. το λιώσιμο των πάγων, τα ακραία καιρικά φαινόμενα κ.λπ., στο δεύτερο, το βιοφυσικό, είναι π.χ. η εισβολή των ιών στους ξενιστές για την αυτοσυντήρησή τους, η δραματική αλλαγή της βιοποικιλότητας (χλωρίδα, πανίδα) για τη δημιουργία όντων μεγαλύτερης αντοχής κ.λπ. Αποκαλυπτικό ενδιαφέρον έχει το τρίτο επίπεδο, το ανθρωποκοινωνικό, όπου η διακλάδωση οδηγεί, όπως φαίνεται δυστυχώς σήμερα, σε σημεία όπου ήδη πολλαπλασιάζονται και εκκολάπτονται τα «αυγά του φιδιού», δηλαδή οδηγεί στον φασισμό!

Ο άνθρωπος βρίσκεται στο κέντρο αυτού του πολυφαινομένου και είναι θύτης και θύμα, αφού πολλές διακλαδώσεις είναι καταστροφικές γι’ αυτόν. Υπάρχουν, όμως, και άλλες δυνάμει διακλαδώσεις που δεν ενεργοποιούνται ακριβώς, διότι η εποχή μας δεν είναι απλά ανθρωπόκαινο αλλά καπιταλόκαινο. Επικαθοριστικό βασικό ρόλο έχει παντού ο άγριος νεοφιλελευθερισμός, ένας φονταμενταλιστικός καπιταλισμός που απαγορεύει (π.χ. στο τρίτο επίπεδο) μια «κοινωνικιστική» διακλάδωση. Μια κοινωνικά προσανατολισμένη, ήδη ραγδαία εξελισσόμενη επιστήμη και τεχνολογία μπορεί να θεραπεύσει τα δεινά που έχουν δημιουργηθεί και να πάει προς την κατεύθυνση ενός κοινωνικιστικού κόσμου, ταυτόχρονα δημοκρατικού και οικολογικού. Είναι φανερό εδώ ότι μια διακλάδωση τέτοια δεν είναι τόσο «αυθόρμητη», αλλά ίσως είναι νομοτελειακή, γιατί αλλιώς… «αν ο ιστορικός χρόνος αναχθεί στην αιωνιότητα του κεφαλαίου δε μπορεί παρά να είναι αποτελμάτωση, ένα χωρίς κατεύθυνση βάσανο με νοσηρά συμπτώματα» (Αλέν Μπαντιού). Είναι η μόνη ελπίδα, ειδάλλως το ανθρωπό-κενο θα διαδεχθεί το ανθρωπό-καινο! Οι άνθρωποι, δηλαδή οι κοινωνίες, κρατούν την καθολική τους τύχη στα χέρια τους, όπως και αυτήν της φύσης.

* Δρ Φιλοσοφίας, φυσικός