Ο άνθρωπος-σκιά κυκλοφόρησε στη Θεσσαλονίκη. Βρέθηκε ανάμεσά μας, περπάτησε δίπλα μας, κάθισε σε ένα παγκάκι, τάισε τα περιστέρια, αφουγκράστηκε τους θορύβους των μαγαζιών όταν ανοίγουν.
Πολλοί αδιαφόρησαν ή προσποιήθηκαν αδιαφορία. Αλλοι θεώρησαν τη «σκιά» δική τους: Την πλησίασαν, έβγαλαν φωτογραφία μαζί της, την κυνήγησαν, τη χλεύασαν. Οπως κάνουμε κι εμεις με τους «άλλους». Οπως κάνουμε με τον εαυτό μας.
Ο εμπνευστής του «αόρατου ανθρώπου» Αλέξανδρος Μιχαήλ μιλά για το project που αναστάτωσε –για λίγο– το κοινό.
● Γιατί επιλέξατε το project, πώς το εμπνευστήκατε και τι θέλετε να δείξετε μ’ αυτό;
Οπως τις περισσότερες φορές, η σύλληψη της performance έγινε σταδιακά, όταν εικόνες, σκέψεις και συναισθήματα άρχισαν να πυκνώνουν και να οδηγούν όλα μαζί προς την ίδια κατεύθυνση ενός ενιαίου concept, σαν ένα ποτάμι. Η πρόσκληση για συμμετοχή καλλιτεχνικών δράσεων από το φεστιβάλ του Δήμου Θεσσαλονίκης «Ανοιχτή Θεατρική Σκηνή της πόλης 2023» ήταν μια ευκαιρία που μου δόθηκε την κατάλληλη στιγμή. Ή, αν θέλετε, μια κοιλάδα που επέτρεψε στο ποτάμι να κυλήσει.
Η γέννηση ενός καλλιτεχνικού έργου δεν είναι πάντα μια συνειδητή διαδικασία. Για μένα, τουλάχιστον, ένα έργο είναι μια απόπειρά να δώσω σχήμα και μορφή σε μια εσωτερική ορμή ή παρόρμηση που δεν μπορώ απαραίτητα να εξηγήσω. Και όποιες κι αν είναι οι αρχικές δικές μου προθέσεις, ένα έργο είναι πάντα (και ευτυχώς) πολύ μεγαλύτερο τόσο από αυτές όσο κι από εμένα τον ίδιο. Συνοψίζοντας, δεν είχα σκοπό να δείξω κάτι. Ηθελα απλώς να κάνω μια εικαστική παρέμβαση στον δημόσιο χώρο πάνω στην έννοια της σκιάς. Το ίδιο το έργο, που βρίσκεται σε εξέλιξη μέχρι τις 19 Μαΐου, θα δείξει και σε εμένα και σε όλους τι ήθελε να πει.
● Πώς και πότε θα αξιοποιήσετε τα συμπεράσματα αυτού του ορατού/αόρατου περιπάτου;
Το έργο μπορεί να έχει κοινωνικές, πολιτικές ή ανθρωπολογικές και ψυχαναλυτικές διαστάσεις, αλλά εμένα με ενδιαφέρει αποκλειστικά και μόνο ως έργο τέχνης. Τα δικά μου συμπεράσματα ως καλλιτέχνη θα είναι το απόσταγμα μιας βιωμένης εμπειρίας. Αλλά όχι προς κοινή ή επιστημονική χρήση. Οχι από εμένα τουλάχιστον. Αν κάποιος ενδιαφέρεται να βγάλει τα δικά του συμπεράσματα από το έργο και να τα αξιοποιήσει με κάποιον άλλο τρόπο, είμαι ανοιχτός σε προτάσεις.
● Στην Ιαπωνία 1,2 εκατομμύρια άνθρωποι ανήκουν πλέον στην κατηγορία hikikomori: άνθρωποι που εγκλωβίστηκαν/απομονώθηκαν από την πανδημία και παρέμειναν έτσι. Πιστεύετε ότι η καραντίνα της πανδημίας ήταν απλώς ακόμη μία αφορμή για περισσότερο εγκλωβισμό;
Μπορώ να μιλήσω μόνο για την προσωπική μου εμπειρία της πανδημίας. Ενιωσα σίγουρα οι ορίζοντές μου να στενεύουν και η αίσθηση της απομόνωσης και του εγκλεισμού να με τραβάει προς τα κάτω. Μου πήρε πολύ καιρό μετά την καραντίνα για να αρχίσω να βγαίνω σιγά σιγά από αυτήν την ψυχική συνθήκη. Θα χρειαστούν πολλά χρόνια για να κατανοήσουμε τη δυναμική του τραύματος που μας προκάλεσε η πανδημία. Είναι σύνθετο και πολυεπίπεδο φαινόμενο. Πάντως, αν και άρχισα να συλλαμβάνω το έργο μέσα στη συνθήκη της πανδημίας και παρότι μπορεί ασυνείδητα να φέρει κάτι από αυτήν, για μένα η ερμηνεία του πάει πολύ πέρα από αυτήν.
● Πόσοι άνθρωποι κατά τη γνώμη σας και σύμφωνα με αυτά που βλέπει ο «αόρατος άνθρωπος» είναι το ίδιο αόρατοι μ’ αυτόν;
Το βλέμμα του «αόρατου ανθρώπου» έχει δείξει, μέχρι στιγμής, να μαγνητίζεται από αστέγους, επαίτες, χρήστες ουσιών. Σαν ο ίδιος ο χώρος γύρω τους να πυκνώνει και να τους φέρνει πιο μπροστά, ανάγλυφους. Εχουν κάτι σχεδόν συνωμοτικό, για εμένα, αυτές οι στιγμιαίες ξαφνικές συναντήσεις. Δεν λέω πως είναι οι μόνοι «αόρατοι», αλλά είναι «ορατά αόρατοι».
● Γιατί είμαστε αόρατοι από τους άλλους;
Θέλουμε, άραγε, πάντοτε να είμαστε ορατοί;
● Πόσο έτοιμοι είμαστε να δεχτούμε ουσιαστικά τον «άλλο»;
Ο καθένας ξέρει (ή νομίζει ότι ξέρει) για τον εαυτό του ποιους άλλους είναι διατεθειμένος να δεχτεί. Αλλά τι σημαίνει «δέχομαι»; Ως ποιο σημείο είμαστε (σαν κοινωνίες αλλά και σαν άτομα) διατεθειμένοι να μετακινηθούμε από τη δική μας αντίληψη του κόσμου ώστε να χωρέσουμε το «άλλο»; Αραγε οφείλουμε να (συγ)χωρέσουμε κάθε «άλλον»; Και, στο κάτω κάτω, το ποιους άλλους δεχόμαστε και σε ποιο βαθμό δεν είναι αυτό που συγκροτεί τελικά το ποιοι επιλέγουμε να είμαστε εμείς οι ίδιοι;
● Πώς αντιδρά ο κόσμος βλέποντας έναν «αόρατο άνθρωπο» να περπατά δίπλα του;
Πολλοί τρομάζουν, πολλοί αδιαφορούν ή προσποιούνται ότι αδιαφορούν, σαν να μην υπάρχω. Κάποιοι προσπαθούν να μου πιάσουν κουβέντα ή να εκλογικεύσουν αυτήν την ανοίκεια συνάντηση. Κάποιοι σπεύδουν να με υποτιμήσουν ως τρελό, φτύνοντας μπροστά μου ή πετώντας πάνω μου με απέχθεια τα ποπ κορν τους. Κάποιοι γίνονται επιθετικοί ή απειλητικοί. Κάποιοι νιώθουν ότι απειλούνται. Κάποιοι συσπειρώνονται σε όχλο που αποζητά την αποκατάσταση της τάξης που έχει διαταραχτεί. Κάποιος με «σταύρωνε» στον αέρα από απόσταση και με φώναζε «σατανά». Κάποια είπε ότι είμαι σαν τις μαύρες της σκέψεις που κυκλοφορούν. Κάποιοι κοροϊδεύουν. Κάποιοι με επευφημούν. Ή μου κάνουν «κόλλα πέντε». Κάποιοι με φωτογραφίζουν ή τραβάνε βίντεο με το κινητό τους. Αλλοι χωρίς να ρωτήσουν, άλλοι ρωτώντας ευγενικά, άλλοι απαιτώντας επίμονα, σαν να διατάζουν ανυπάκουο σκύλο, να πάω δίπλα τους για να βγάλουν selfie μαζί μου.
● Τι καταλαβαίνει κανείς από αυτές τις αντιδράσεις;
Καθένας προβάλλει στη σκιά τη δική του σκιά. Ως σκιά, είμαι μια ανθρώπινη φιγούρα που κυκλοφορεί στον δημόσιο χώρο χωρίς πρόσωπο. Αυτό από μόνο του είναι ένα τεράστιο πολιτισμικό ταμπού. Η πρώτη αντίδραση του κόσμου σε αυτήν την «παραβίαση» είναι αντανακλαστική, πηγάζει από τον κόσμο των ενστίκτων. Από το προστάδιο της λογικής και του πολιτισμού. Τη μήτρα της βίας. Και μέσα σε κλάσματα δευτερολέπτου καλούνται να επιλέξουν αν θα επικρατήσει μέσα τους το ένστικτο ή θα υπερισχύσει η λογική. Αν θα επιτεθούν ή αν θα φύγουν. Αν θα απορρίψουν ή αν θα αποδεχτούν.
? 24 ώρες στην πόλη / Σαν σκιά / Θεσσαλονίκη
Σύλληψη/εκτέλεση: Αλέξανδρος Μιχαήλ
Παραγωγή: Vatiras
Βίντεο τεκμηρίωσης / φωτογραφίες: Χρήστος Κυριαζίδης
Συμμετοχή στο Φεστιβάλ Ανοιχτή Θεατρική Σκηνή της πόλης 2023 του Δήμου Θεσσαλονίκης, Διεύθυνση
Πολιτισμού και Τουρισμού.
⇒ Ο Αλέξανδρος Μιχαήλ σπούδασε Σωματικό Θέατρο και Σύγχρονη Performance στο Λονδίνο. Είναι υπότροφος του Ιδρύματος Robert Bosch. Το έργο του έχει βραβευτεί από το πρόγραμμα «Artworks» του Ιδρύματος Σταύρος Νιάρχος, από το Κοινωφελές Ιδρυμα Ι.Σ. Λάτσης και το Διεθνές Φεστιβάλ Σωματικού Θεάτρου & Παντομίμας. Συμμετείχε με ατομική performance στην ομαδική Εκθεση AS ONE σε οργάνωση και παραγωγή ΝΕΟΝ+ΜΑI (Marina Abramovic Institute). Το έργο του έχει παρουσιαστεί σε διοργανώσεις και χώρους όπως: Biennale Architettura 2018, La Biennale di Venezia (Βενετία), Battersea Arts Centre (Λονδίνο), Buffer Fringe Performing Arts Festival (Λευκωσία), Macedonian Opera & Ballet (Σκόπια), Other Music Academy (Βαϊμάρη), Μουσείο Μπενάκη, Δημοτικό Θέατρο Πειραιά, Θέατρο Αργώ (Αθήνα), Κρατικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, Πεδίο Δράσης Κόδρα, Goethe-Institut, Θέατρο Τ (Θεσσαλονίκη), Διεθνές Φεστιβάλ Χορού & Χοροθεάτρου Akropoditi (Σύρος), Διεθνές Φεστιβάλ Κουκλοθέατρου & Παντομίμας (Κιλκίς), ΔΗΠΕΘΕ Κοζάνης κ.α. Διδάσκει, σκηνοθετεί, υλοποιεί performances και εικαστικές εγκαταστάσεις στην Ελλάδα και στο εξωτερικό.
