Εάν κάποιος πίστευε πως πριν από τον Χίτλερ οι Εβραίοι ζούσαν μια παραμυθένια ζωή, τότε θα αλλάξει σίγουρα γνώμη διαβάζοντας το βιβλίο «Ο βασιλιάς» του Στσέπαν Τβάρντοχ που κυκλοφόρησε πρόσφατα από τις εκδόσεις Καστανιώτη σε μετάφραση της Ναταλίας Σκανδάλη. Ο συγγραφέας μάς μεταφέρει στη Βαρσοβία του 1937, όπου Εβραίοι και χριστιανοί ήταν σχεδόν σε εμπόλεμη κατάσταση.
Παράλληλα ένας άλλος κοινωνικός και πολιτικός πόλεμος διεξαγόταν στην πόλη. Οι νέοι άνθρωποι, προσπαθώντας να δώσουν έναν σκοπό ύπαρξης στη ζωή τους, άρχισαν να πολιτικοποιούνται εισρέοντας σε οργανώσεις μαρξιστών, διεθνιστών, εργατικών, κομμουνιστών, εθνικιστών, σοσιαλιστών, σιωνιστών. Και κάτω από όλα αυτά, δρούσαν «νονοί» της νύχτας, διεφθαρμένοι κυβερνητικοί αξιωματούχοι, Εβραίοι μαφιόζοι, συμμορίες Πολωνών φασιστών.
Η πόλη πριν από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε δύο πρόσωπα: το αστραφτερό πρόσωπο μιας πόλης της ασφάλτου, με καθαρά μαγαζιά, μεγαλοπρεπή κτίρια και πολυτελή μαγαζιά· και το άλλο, βρόμικο πρόσωπο, στο οποίο ζούσε ο αφηγητής του «Βασιλιά», ο απόστρατος Ισραηλινός ταξίαρχος Μόισες Ινμπαρ: «Αυτή η πόλη δεν ήταν δική μου, ένα αόρατο σύνορο σαν ωκεανός χώριζε τη δική μου πόλη από αυτήν, η δική μου πόλη ήταν πιο απεριποίητη, πιο φτωχή και πιο ζωντανή, μύριζε διαφορετικά, συνήθως βρομούσε, οι δρόμοι της δικής μου πόλης μιλούσαν άλλη γλώσσα, ακόμα και τις φορές που μιλούσαν πολωνικά και γιόρταζαν διαφορετικά ακόμα και τις χριστιανικές γιορτές».
Ομως ο νεαρός τότε Μόισες, και σαράντα χρόνια αργότερα αφηγητής της ιστορίας, δεν είναι ο «βασιλιάς». Το κεντρικό πρόσωπο του μυθιστορήματος είναι ο χαρισματικός πυγμάχος και μπράβος του «νονού» Κουμ Καπλίτσα, Γιακούμπ Σαπίρο.
Καθώς ξεκινά το βιβλίο, ο 17χρονος Μόισες Μπερνστάιν –ο μελλοντικός Μόισες Ινμπαρ– παρακολουθεί έναν αγώνα πυγμαχίας όπου ο Σαπίρο αγωνίζεται εναντίον του πρωταθλητή των Πολωνών αντισημιτών. Η σοκαριστική κατάθεσή του, πως είναι εκεί γνωρίζοντας ότι δύο μέρες πριν ο Σαπίρο δολοφόνησε τον πατέρα του γιατί χρωστούσε χρήματα στον Καπλίτσα, έρχεται σε σύγκρουση με την ανέχεια που τον αναγκάζει να γίνει τσιράκι του. Ο «βασιλιάς» τον παίρνει υπό την προστασία του, παίρνοντάς τον σε συναντήσεις του υποκόσμου, αγοράζοντάς του ακριβά ρούχα και καλώντας τον να μετακομίσει με την οικογένειά του. Ο νεαρός γίνεται η σκιά του.
Η σχέση τους γίνεται όλο και πιο στενή, ζουν στο δικό τους βασίλειό, αλλά ο κόσμος πέρα από την περιορισμένη γειτονιά τους γίνεται όλο και πιο επικίνδυνος για τους Εβραίους, ακόμα και για τους Εβραίους με όπλα. Μια πολωνική φασιστική φατρία σχεδιάζει πραξικόπημα εναντίον της μετριοπαθούς και ανεκτικής κυβέρνησης.
Οι εφημερίδες τυπώνουν άρθρα που απαιτούν να στερηθούν οι Εβραίοι τα πολιτικά δικαιώματά τους και πιέζουν για άλλες ανελευθερίες που λειαίνουν τον δρόμο για τον Χίτλερ. Η Παλαιστίνη τώρα περισσότερο από ποτέ μοιάζει η μόνη διέξοδος, η μόνη Γη της Επαγγελίας. Αλλά, αφήνει ένας βασιλιάς το βασίλειό του; Ο Γιακούμπ μοιάζει να είναι ένα με τη Βαρσοβία, άλλοτε σκληρός και αδικαιολόγητα βίαιος και άλλοτε απροσδόκητα τρυφερός. Ολοι όμως οι χαρακτήρες έχουν εξαιρετικό λογοτεχνικό ενδιαφέρον, όπως και οι πλούσιες περιγραφές και ανατροπές στην πλοκή.
Ωστόσο, αυτό το βιβλίο δεν είναι για αναγνώστες με αδύναμο στομάχι. Αναφέρεται σε ζωηρές λεπτομέρειες για μυριάδες είδη γροθιάς, πυροβολισμών, μαχαιρωμάτων, τεμαχισμού, κακοποίησης κρατουμένων και σκληρού σεξ. Ισως πάνω από μια εποχή, πάνω από μια πόλη, το βιβλίο να «κεντράρει» στη βία και στον φασισμό παντός είδους. Εχει όμως και μεγάλη σημασία σήμερα, στο δεδομένο πολιτικό σκηνικό της Πολωνίας, όπου οι δεξιοί εξακολουθούν να επιμένουν ότι οι συμπατριώτες τους δεν ήταν ποτέ φασίστες ή αντισημίτες και ότι για όλα έφταιγαν οι Γερμανοί, να υπάρχει ένα τέτοιο βιβλίο.
Ο γεννημένος το 1979 Στσέπαν Τβάρντοχ έφτιαξε έναν «βασιλιά» με τις γροθιές του σηκωμένες για καβγά, αλλά έγραψε και ένα βιβλίο γροθιά στο στομάχι κάθε κοινωνίας που δεν αντιμετωπίζει με θάρρος το συλλογικό της τραύμα. Μακάρι να μεταφραστούν και άλλα μυθιστορήματά του στα ελληνικά –αυτό είναι το πρώτο–, γιατί μας συστήνεται με ένα πραγματικά εξαιρετικό βιβλίο.
