Λάκης Παπαστάθης: ο δημιουργός του επιτελεστικού κινηματογράφου

Ο Λάκης Παπαστάθης (1943-2023) πέθανε και μας άφησε μια μοναδική κληρονομιά στην κοινωνική και καλλιτεχνική σφαίρα της τέχνης του κινηματογράφου. Με λίγα λόγια θα ήθελα να συνεισφέρω στην αποτίμηση της κινηματογραφικής δημιουργίας του γράφοντας όσα ακολουθούν.

Πρώτον, ο Παπαστάθης σφράγισε την πνευματική ζωή του τόπου μας κατά τη μεταπολιτευτική ιστορική φάση της κοινωνίας μας. Θυμάμαι πως κάθε συνάντησή μας ακολουθούσε τα πνευματικά βήματα του περιώνυμου διαλόγου ανάμεσα στον Τσάτσο και τον Σεφέρη. Ο κινηματογραφικός Παπαστάθης είχε έναν πνευματικό αντίπαλο: τον λογοτέχνη εαυτό του. Σε μια πρόσφατη πνευματική συνεργασία μας (ήταν Νοέμβριος του 2019) ο ίδιος ως σκηνοθέτης και συγγραφέας και εγώ ως στοχαστής ανταλλάξαμε ιδέες και ερμηνευτικά σχέδια για τον Γιαννούλη Χαλεπά. Το τελευταίο (λίγο πριν αρρωστήσει) πνευματικό σχέδιό του ήταν να «γυρίσει μια ταινία» για τον Χαλεπά. Στη δική μου ανάγνωση ο Χαλεπάς αντιπροσωπεύει για τη σύγχρονη ελληνική κοινωνία τον απροσδιόριστο παράγοντα της «πολιτικής κατασκευής» της.

Δεύτερον, στην καλλιτεχνική δημιουργία του Παπαστάθη ανιχνεύονται δύο θεμελιώδη συγκροτητικά στοιχεία κάθε αυθεντικής δημιουργίας. Το ένα αναφέρεται στην εσωτερική ανάπτυξη του κειμένου, του έργου τέχνης εν γένει, η οποία δομικά οργανώνεται σε δημιουργική σύνθεση. Ο Παπαστάθης υποστηρίζει ότι η τελική δημιουργική σύνθεση δεν είναι υπόθεση αναλυτικής έκθεσης, αλλά συνθήκη διονυσιακής έμπνευσης. Ολόκληρο το κινηματογραφικό έργο του εκφράζει αυτό το μοντέλο δημιουργικής λογικής.

Το άλλο στοιχείο, το οποίο αποτελεί και το θεμέλιο της τέχνης του, είναι η επιτέλεση. Η επιτελεστική συνθήκη ως πραγματολογική προϋπόθεση κάθε δημιουργίας λειτουργεί ως μέθοδος αντικατάστασης της μοντέρνας συνθήκης της αναπαράστασης. Κατά το πρότυπο της αναπαράστασης, ζωή και τέχνη εντάσσονται στην εξίσωση της μίμησης (κατά τον Αριστοτέλη).

Ο Παπαστάθης αναγνωρίζοντας ως πνευματικούς προγόνους του τους σκηνοθέτες-δημιουργούς των δεκαετιών του ’60 και του ’70 έκανε ένα βήμα παραπέρα. Υποστηρίζει ότι η τέχνη του κινηματογράφου μόνον ως επιτελεστική τέχνη μπορεί να υπάρξει. Αυτό σημαίνει πως πνεύμα και πράγμα δεν συνδέονται μέσω της αναπαράστασης αλλά ως επιτελεστικό δίδυμο. Η ζωή και η τέχνη γεννιούνται από την ίδια μήτρα: από το «μόνον ταξείδι της ζωής μας». Πρόκειται για μια οντολογική μήτρα.

Τρίτον, ο Λάκης Παπαστάθης και ο Θεόδωρος Γεωργίου βρεθήκαμε να βαδίζουμε σε μια «έρημη χώρα» κατά τα τελευταία χρόνια της πνευματικής φιλίας μας. Ηταν τα δύσκολα χρόνια των μνημονίων, της πανδημίας και των συνθηκών της κοινωνικής απελπισίας. Δώσαμε έναν όρκο: να εργαστούμε και οι δυο μας, με όλες μας τις δυνάμεις, για την αναγέννηση του τόπου μας. Δεν πρόκειται ποτέ να τον προδώσω.

Σημείωση: Ο Θεόδωρος Γεωργίου έγραψε αυτό το κείμενο για τον πνευματικό φίλο του Λάκη Παπαστάθη όχι ως μνημόσυνο, αλλά ως πολιτική ελπίδα για τις επόμενες γενιές.