Ακουσα πρώτη φορά τη λέξη από έναν Κεφαλονίτη ναυτικό, όταν πρωτόμπαρκος -στο μοναδικό μου μπάρκο, είναι αλήθεια- ένιωσα το καράβι να χορεύει, αν και δεν φυσούσε καθόλου. «Σουέλ!», μου είπε, «βουβό κύμα!». Αυτά, και με άφησε να αναρωτιέμαι. Αργότερα έμαθα ότι σουέλ είναι ο κυματισμός που δεν οφείλεται σε ταυτόχρονα με την εμφάνισή του καιρικά φαινόμενα. Προκαλείται από ανέμους που προηγήθηκαν -στην ίδια ή σε άλλη περιοχή- και τώρα έχουν κοπάσει. Είναι το αποτέλεσμα της αδράνειας μιας μάζας νερού που ήδη κινείται και μπορεί να ταξιδέψει μακριά…
Θυμήθηκα τη λέξη με αφορμή τις επικείμενες εκλογές αλλά και τις κινητοποιήσεις των νέων, στην πλειονότητά τους, καλλιτεχνών τις τελευταίες μέρες.
Αν και ο ακριβής χρόνος των εκλογών είναι επτασφράγιστο μυστικό, εργαλείο στην προεκλογική στρατηγική της κυβερνητικής πλειοψηφίας, οι σκέψεις για το διακύβευμά τους, ρητές ή άρρητες, θα ορίσουν και το αποτέλεσμά τους. Και καθώς το τι διακυβεύεται έχει σχέση με αυτόν που κάθε φορά ρίχνει τα ζάρια και με το πόσο πειραγμένα είναι αυτά, θεωρούμε ότι οι επικείμενες εκλογές θα αποτελέσουν, εκτός των άλλων, ένα καλό δείγμα της αποτελεσματικότητας του συμβολικού ελέγχου στην προσπάθεια διαμόρφωσης συγκεκριμένων επιλογών και δράσεων.
Ο συμβολικός έλεγχος ορίζεται ως «τα μέσα με τα οποία διαμορφώνεται μια εξειδικευμένη μορφή συνείδησης». Μεταφράζει τις σχέσεις εξουσίας σε λόγο και τον λόγο σε σχέσεις εξουσίας. Εν-τοπίζεται στο σύνολο των φορέων που παράγουν κώδικες λόγου (τρόπο σκέπτεσθαι, αισθάνεσθαι, συσχετίζεσθαι, πράττειν…) οι οποίοι μπορεί να είναι εξειδικευμένοι για αυτό το έργο (π.χ. νομικό σύστημα, θρησκευτικοί θεσμοί, εκπαιδευτικό σύστημα, κατασταλτικοί ή σωφρονιστικοί θεσμοί…) ή μη εξειδικευμένοι. Οι τελευταίοι, αν και δεν θεωρούνται εξειδικευμένοι φορείς, ασκούν σαφείς και ρητές λειτουργίες συμβολικού ελέγχου. Αναφερόμαστε στην τηλεόραση (δημόσια και ιδιωτική), τις εφημερίδες, τα διάφορα έντυπα, τους ενημερωτικούς και μη ιστότοπους, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, τις διάφορες μορφές τέχνης, όπως το θέατρο, ο κινηματογράφος κ.ο.κ.
Είναι κοινά αποδεκτό, ακόμη και όταν δεν ομολογείται, ότι η ελληνική κοινωνία την τελευταία δεκαετία διακρίνεται από μια ιδιότυπη μονοφωνία, όπου φορείς, εξειδικευμένοι και μη, υπακούνε πιστά και αναπαράγουν ένα αφήγημα, καθιστώντας το κυρίαρχο, ως το μόνο ορθό και αποτελεσματικό. Παράλληλα, στο παρασκήνιο βρίσκεται σε εξέλιξη ένας συστηματικός μετασχηματισμός δομών, με σημαντικές επιπτώσεις στην καθημερινότητα των πολιτών. Η ώς τώρα αποτελεσματική λειτουργία των φορέων συμβολικού ελέγχου θεωρούμε ότι κατέστησε «φυσιολογική» τη δυσαρμονία του κυρίαρχου αφηγήματος με τη βιωμένη καθημερινότητα.
Στις επικείμενες εκλογές, ανάμεσα στα άλλα, θα φανεί και ο βαθμός αποτελεσματικότητας του συμβολικού ελέγχου. Θα κριθεί σε ποιο βαθμό η επιφανειακή νηνεμία μπορεί να σκεπάσει το βουβό κύμα που ταξιδεύει από μακριά και αργά ή γρήγορα θα σκάσει ταρακουνώντας καράβια-αφηγήματα που ταξιδεύουν πιστεύοντας ότι είναι αβύθιστα.
Οσον αφορά τη δεύτερη αφετηρία των σημερινών σκέψεων, τις πρόσφατες κινητοποιήσεις των καλλιτεχνών, θεωρούμε ότι καταδεικνύουν την υφέρπουσα κοινωνική δυναμική, η οποία, ακηδεμόνευτη από κομματικούς ή συνδικαλιστικούς φορείς, έρχεται να εκφράσει τις διεργασίες συγκρότησης του νέου, του απρόβλεπτου, που θα εκδηλωθεί, όπως πάντα στην Ιστορία, σε περιόδους επιφανειακής νηνεμίας. Είναι το βουβό κύμα που δεν βρίσκει διόδους για να εκφραστεί στα παραδοσιακά μέσα και θα σκάσει απρόσμενα στα πλευρικά τοιχώματα ενός κοινωνικού πλεούμενου που ταξιδεύει αδιαφορώντας για τις συνέπειες του κυματισμού που προκαλεί.
Η ελληνική κοινωνία στη στροφή του νέου αιώνα ζει μια ιδιότυπη-βίαιη αναδόμησή της. Παραδοσιακά σώματα και φορείς αδυνατούν να εκφράσουν τη μεγάλη μερίδα των πιο σκληρά χειμαζόμενων. Το δικό μας, νεοφυές πρεκαριάτο, νέους και νέες που βιώνουν τον κίνδυνο του κοινωνικού αποκλεισμού, την εργασιακή επισφάλεια, την απουσία κοινωνικών δομών στήριξης και αλληλεγγύης. Στο πλάι του κυρίαρχου αφηγήματος κινείται μια στρατιά ανθρώπων οι οποίοι ζουν και θα ζήσουν σε έναν κόσμο πιο δύσκολο από αυτόν των γονιών τους. Οσο και αν κλείνεις τα μάτια ή τα αυτιά είναι η γενιά-σουέλ που αργά ή γρήγορα θα ταράξει τα «γαλήνια» νερά πλεύσης.
