Ως κοινωνική αναπαράσταση της υγείας και της αρρώστιας νοείται ένα ιεραρχημένο σύνολο παραγόντων και η σχετική θέση σε αυτό του διπόλου «υγεία-αρρώστια» όπως το επιλέγει και το διαμορφώνει μια κοινωνική ομάδα. Κατά την ιατρική επιστήμη και τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας (ΠΟΥ, υγεία είναι η κατάσταση πλήρους σωματικής, ψυχικής και κοινωνικής ευεξίας και όχι μόνο η απουσία ασθένειας ή αναπηρίας.
Ετσι, λοιπόν, η έννοια της υγείας δεν αποδίδεται μόνο από την ιατρική, η οποία την προσεγγίζει από καθαρά βιολογική άποψη, αλλά και από άλλους παράγοντες, όπως το περιβάλλον, η οικονομία, η εργασία, η κοινωνία, η πολιτική, η κάλυψη των οποίων αποτελεί προϋπόθεση για την καλή υγεία. Αυτοί οι παράγοντες είναι που πληττόμενοι στη σύγχρονη εποχή δημιουργούν την πολλαπλή κρίση (υγειονομική, οικονομική, μεταναστευτική, περιβαλλοντική).
Κατά τη Χάνα Αρεντ, ζούμε σε ένα πρότυπο κοινωνίας εντός του οποίου οι άνθρωποι είναι περιττοί. Ετσι στον σύγχρονο κόσμο διαμορφώνονται και επικρατούν δύο κυρίως χαρακτηριστικά που αποτελούν προϋπόθεση για την εμφάνιση της σύνθετης κρίσης. Η βία και το κέρδος, που εκδηλώνονται με πολέμους, τρομοκρατία, μετακινήσεις πληθυσμών, φτώχεια και καταστροφή του περιβάλλοντος.
Η πανδημία Covid-19 πλήττει ιδιαίτερα τους κοινωνικά αποκλεισμένους και τους μετανάστες. Εχει ήδη αρχίσει μια δραματική κοινωνική κρίση λόγω έκρηξης της ανεργίας αλλά και της αύξησης των μεταναστευτικών ροώχν, χαρακτηριστικά που αποτελούν μόνιμες πηγές τροφοδότησης ανισοτήτων.
Η ανάπτυξη διαπολιτισμικών κοινοτήτων λόγω της παγκοσμιοποίησης, της πολιτισμικότητας και του μεταναστευτικού κύματος προτρέπει το πολιτικό σύστημα και το σύστημα υγείας να αναπροσαρμόσουν τη χρήση των κοινωνικών δομών με προγράμματα τόσο πρόληψης όσο και άρσης του κοινωνικού αποκλεισμού, στο πλαίσιο της αξιοπρέπειας που επιτάσσει ο ανθρωπισμός.
Ταυτόχρονα όμως η πανδημία απέδειξε ότι αποτελεί τον απόλυτο εξισωτή πλουσίων και φτωχών. Και τούτο διότι, επειδή χτυπάει τον πιο αδύναμο κρίκο, προκύπτει ως αδήριτη ανάγκη πλέον η προστασία των αδυνάτων. Μια προστασία που, πέραν των οικονομικών χαρακτηριστικών, πρέπει να αναδεικνύει και την ηθική ισότητα μεταξύ των ανθρώπων. Η ισότητα μάλιστα μεταξύ πλουσίων και φτωχών τίθεται και από τον ίδιο τον ιδρυτή του Οικονομικού Φιλελευθερισμού Ανταμ Σμιθ. Οχι ισότητα ως προς τον κατεχόμενο πλούτο αλλά ως προς την αξιοπρέπεια. Ομως ισότητα στην αξιοπρέπεια σημαίνει αξιοπρεπής διαβίωση και άρα διασφάλιση των απαραίτητων συνθηκών υγειονομικού, μορφωτικού και οικονομικού χαρακτήρα.
Η υγειονομική κρίση μάς υπενθύμισε ότι η μετάδοση ασθενειών από τα είδη της πανίδας στον άνθρωπο αποδεικνύει την αλληλεξάρτηση της ανθρώπινης υγείας με την υγεία των ζώων και την ακεραιότητα του περιβάλλοντος. Στο περιοδικό τεχνολογίας της Ευρωπαϊκής Επιτροπής «Cordis», ως απάντηση στην παγκόσμια κρίση από τον Covid-19 οι επιστήμονες προτείνουν την ανάπτυξη πολιτικών μετάβασης στην «καθαρή ενέργεια» μέσα από τη δημιουργία ενεργειακών πλέον συστημάτων με ουδέτερο αποτύπωμα άνθρακα, αποκλείοντας αφ’ ενός μεν επιβαρυντικούς για το περιβάλλον τομείς, όπως η ανάπτυξη άμμου-πίσσας, αφ’ ετέρου δε προωθώντας μια συνολική πρόταση για χαμηλές εκπομπές διοξειδίου του άνθρακα στην Ε.Ε.
Είναι αντιληπτό ότι από όλους τους συμμετέχοντες στην παγκόσμια κρίση παράγοντες, ο υγειονομικός είναι εκείνος που πρέπει πρωτίστως και επειγόντως να αντιμετωπιστεί. H μοναδική προστασία της υγείας, λοιπόν, επικεντρώνεται στα συστήματα υγείας των κρατών που πρέπει να ενσωματώνουν την πρωτοβάθμια φροντίδα υγείας (ΠΦΥ), αφού αυτή αποτελεί το κλειδί για την επίτευξη του στόχου «Υγεία για Ολους» σε όλο τον κόσμο (ΠΟΥ, συνέδριο ΠΦΥ, Alma-Ata, 1978), και πλέον καθίσταται παγκόσμια προτεραιότητα (ΠΟΥ, συνέδριο ΠΦΥ Astana, 2018).
Στην Ελλάδα, έγιναν δύο θεσμικές παρεμβάσεις βάσει των ανωτέρω. Το 1983 με τον ιδρυτικό νόμο του ΕΣΥ (Ν.1397/1983) και το 2017 με τον νόμο 4486/2017, ο οποίος έθεσε μεταρρυθμιστικό έργο στην ΠΦΥ (ΦΕΚ: 115, Ν.4486/2017). Σήμερα όλοι ομνύουν στο δημόσιο σύστημα υγείας, η στήριξη του οποίου καθώς και των ανθρώπων που νοσούν πρέπει να είναι η προτεραιότητα της οικονομικής πολιτικής. Ο διεθνής Τύπος (WSJ, Financial Times) έχει ήδη πάρει θέση υπέρ του δημόσιου τομέα.
Σε πολιτικό επίπεδο, ενώ η πανδημία αποκάλυψε την ανεπάρκεια τόσο των φιλελεύθερων πολιτικών όσο και των ιδιωτικών συστημάτων υγείας, στην Ελλάδα η νεοφιλελεύθερη κυβέρνηση επιμένει στη λογική του κέρδους (με το πρόσφατο ψηφισθέν νομοσχέδιο που διαλύει τη δημόσια υγεία), θέτοντας το οικονομικό συμφέρον ως πρώτο σε σχέση με όλα τα άλλα. Δεν είναι ότι δεν γνωρίζουν ή δεν μπορούν. Είναι ότι δεν θέλουν και το πιστεύουν, δικαιώνοντας τον Αλμπέρ Καμί: «Η ανάγκη να έχεις πάντα δίκιο, σφραγίδα ενός χυδαίου πνεύματος».
*Γιατρός ρευματολόγος, Πρωτοβάθμια Φροντίδα Υγείας
