Τα παιδιά του 21ου αιώνα, από τη στιγμή που αντιλαμβάνονται την ύπαρξή τους, σερφάρουν στο διαδίκτυο. Τα παιδιά του 21ου αιώνα δεν ζωγραφίζουν στους τοίχους. Τα παιδιά αναρτούν συνθήματα και φωτογραφίες τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Τα παιδιά δεν παίζουν στις γειτονιές. Τα παιδιά ζουν τσατάροντας στα σόσιαλ μίντια αυτοφωτογραφιζόμενα στο Tik Tok και στο Instagram στο πλαίσιο μιας κούρσας δημοφιλίας στις έξυπνες οθόνες τους. Τα παιδιά της χιλιετίας ζουν για τη διαδικτυακή τους φήμη.
Εδώ και κάποια χρόνια απασχολεί τους ειδικούς ψυχικής υγείας η selfie παθολογία των σύγχρονων εφήβων. Πρόκειται για μια γενιά που, στο σύνολό της, είναι εθισμένη στην online υπερέκθεσή της και στην εικόνα που προβάλλει προς τα έξω. Αλλά το πρόβλημα, δυστυχώς, δεν περιορίζεται σε αυτό τον «νεο-ναρκισσισμό», όπως αποκαλούν τα διεθνή ειδικά περιοδικά τη «selfie παθολογία».
Τα παιδιά ενδιαφέρονται σε ανησυχητικό βαθμό -βάσει ερευνών- για το πώς διαμορφώνεται η διαδικτυακή τους φήμη από όλα αυτά που αναρτούν στο διαδίκτυο με αποτέλεσμα να πέφτουν θύματα εκφοβισμών, εκβιασμών και διαδικτυακών προκλήσεων. Τα παιδιά συνομιλούν με αγνώστους -συχνά όχι μόνο συνομήλικούς τους- παρόλο που αναγνωρίζουν -βάσει μελετών- πως αυτό είναι επικίνδυνο.
Αρκετές μελέτες έχουν καταλήξει πως ένας σημαντικός αριθμός εφήβων, που «ζει» στον κυβερνοχώρο, συνάπτει σχέσεις με άτομα που χρησιμοποιούν την τεχνολογία εναντίον τους, είτε λαμβάνοντας ανεπιθύμητο σεξουαλικό υλικό, είτε πέφτοντας θύμα εκφοβισμού και εκβιασμού με την απειλή πως θα διαδοθεί δικό τους φωτογραφικό γυμνό υλικό και βιώνοντας, έτσι, σεξουαλικό καταναγκασμό.
Σύμφωνα με τις έρευνες το ποσοστό των κοριτσιών που πέφτει θύμα διαδικτυακού εκφοβισμού είναι μεγαλύτερο από εκείνο των αγοριών. Την ίδια στιγμή το ποσοστό των αγοριών που πέφτει θύμα διαδικτυακών προκλήσεων είναι μεγαλύτερο από εκείνο των κοριτσιών. Η πατριαρχική κουλτούρα αναπαράγεται και στο ψηφιακό περιβάλλον, με το θύμα να είναι κορίτσι σε περισσότερα από ένα στα δυο περιστατικά.
Το διαδίκτυο θεωρείται ένας μεταβατικός χώρος, μια ψυχολογική περιοχή, όπου τα άτομα -ανεξαρτήτως ηλικίας- υιοθετούν ταυτότητες που περιλαμβάνουν χαρακτηριστικά που δεν μπορούν να εκφραστούν στην καθημερινή ζωή. Ο έφηβος είναι μια ραγδαία μεταβαλλόμενη προσωπικότητα και η εφηβεία κατ’ επέκταση μια μεταβατική ηλικία με τις πιο έντονες βιοσωματικές και ψυχοσυναισθηματικές εναλλαγές στη ζωή του ανθρώπου.
Πόσο διαφορετική είναι η σημασία αυτού του χώρου για τα παιδιά προτού γίνουν ενήλικες και κατά πόσο μπορούν να διαχειριστούν τις εικονικές ταυτότητες τόσο των ίδιων όσο και των άλλων;
Οι έξυπνες συσκευές επενδύονται ψυχικά από τους έφηβους χρήστες, οι οποίοι αίρουν τις αναστολές τους και περιηγούνται χωρίς ιδιαίτερα όρια στον κυβερνοχώρο. Οι έξυπνες συσκευές λειτουργούν συχνά για τους εφήβους ως μεταβατικά αντικείμενα με αποτέλεσμα να εμφανίζουν μια μορφή συναισθηματικής εξάρτησης από αυτές είτε για να δραπετεύσουν από την εξωτερική πραγματικότητα, είτε από την ψυχική τους πραγματικότητα.
Εξάλλου, ο συμπεριφορικός εθισμός -μέσα στον οποίο συμπεριλαμβάνεται η κατάχρηση διαδικτύου- έχει κοινά χαρακτηριστικά με την κατάχρηση ουσιών, καθώς και στις δυο περιπτώσεις συναντάμε τα ίδια συμπτώματα και έχουν κοινή ρίζα: καταθλιπτικά αισθήματα.
Μόνο που στον κυβερνοχώρο οι σύγχρονοι έφηβοι εκτίθεται σε online ωμό πορνογραφικό περιεχόμενο, κάτι που βάσει ερευνών συνδέεται με την αποδοχή της ύπαρξης σεξουαλικής βίας, με παιχνίδια διαδικτυακών προκλήσεων που καταλήγουν συχνά στον τραυματισμό ή ακόμα και στον θάνατο εφήβων και με σελίδες με μεθόδους αυτοχειρίας, γνωστό ως cyber suicide. Υπάρχουν περισσότερες από 100.000 τέτοιες ιστοσελίδες. Σε αρκετές από αυτές τα άγνωστα μεταξύ τους άτομα συναντιούνται -διαδικτυακά και όχι μόνο- με σκοπό την ομαδική αυτοκτονία.
Τα παιχνίδια των διαδικτυακών προκλήσεων είναι αρκετά δημοφιλή μεταξύ των παιδιών που συμμετέχουν στις δοκιμασίες, οι οποίες είναι επικίνδυνες για τη ζωή τους. Διότι οι έφηβοι αγαπούν να ερωτοτροπούν με τα όρια της ζωής και θανάτου. Οταν, όμως, η εφηβεία -ως μεταβατική ηλικία- συνοδεύεται από κατάθλιψη ή εθιστική συμπεριφορά, τότε η ερωτοτροπία με τον κίνδυνο μπορεί να οδηγήσει σε θάνατο. Δυο από τις προκλήσεις που έχουν λάβει διαστάσεις επιδημίας είναι το Blackout Challenge και το Kiki Challenge. Είχαν προηγηθεί το «Momo» και η «Μπλε Φάλαινα» που είχε συνδεθεί και με πολλές αυτοχειρίες εφήβων.
Το Kiki Challenge, που πρόσφατα απασχόλησε τις ελληνικές αρχές, βάζει σε κίνδυνο τη ζωή των εφήβων που συμμετέχουν αλλά και αμέριμνων οδηγών. Η δοκιμασία έχει ως εξής: ο συμμετέχων στην πρόκληση εμφανίζεται ξαφνικά στη μέση του δρόμου χορεύοντας, συνήθως, το τραγούδι του Ντρέικ, In my feelings, αδιαφορώντας για το αν περνούν αυτοκίνητα. Ηδη έχουν καταγραφεί σοβαρά ατυχήματα.
Το Blackout Challenge είναι μια «δοκιμασία», όπου οι έφηβοι προκαλούν ασφυξία στον εαυτό τους –συχνά με κορδόνια παπουτσιών ή σεντόνια- μέχρι να χάσουν προσωρινά τις αισθήσεις τους. Στη συνέχεια, αφότου συνέλθουν, αναρτούν το βίντεο στο Tik Tok. Η δημοφιλία των διαδικτυακών προκλήσεων οφείλεται στον μιμητισμό της ηλικίας και στην ανάγκη των εφήβων τόσο για πειραματισμό όσο και για να ξεχωρίσουν, ενδεχομένως στο πλαίσιο μιας διαρκούς προσπάθειας να κατασκευάσουν το νέο τους «κέλυφος» όπως έχει υποστηρίξει η Γαλλίδα ψυχαναλύτρια Φρανσουάζ Ντολτό, η οποία είχε παρομοιάσει τον έφηβο με «τον αστακό κατά την περίοδο που αλλάζει κέλυφος».
Η δική μας πρόκληση είναι να βοηθήσουμε τους εφήβους να ολοκληρώσουν -με τη μικρότερη δυνατή οδύνη και κόστος- αυτή τη μεταμόρφωση… που πλέον συντελείται και εικονικά… Η διαχείριση των εφηβικών ρήξεων και ερωτημάτων, είναι, εξάλλου, μια ευκαιρία να απαντήσουμε τα δικά μας αναπάντητα εφηβικά ερωτήματα…
