Φως και αρχιτεκτονική. Κατά βάθος είμαι ζήτημα φωτός

Το φως στην αρχιτεκτονική του Παρθενώνα και της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

Βόλφγκανγκ Γκαίτε: Υπάρχει βαθιά σκιά όπου υπάρχει άπλετο φως.

Καρλ Κράους: Η τέχνη είναι σύνθεση φωτός.

Le Corbusier: Η αρχιτεκτονική είναι το σωστό και σοφό παιχνίδι των αερχιτεκτονικών μορφών μέσα στο φως.

Le Corbusier: Τρία είναι τα στοιχεία της πολεοδομίας: Φως, πράσινο, ήλιος.( πολεοδομία = εφαρμογή της αρχιτεκτονικής  στην κλίμακα της πόλης).

-Ο χειρισμός του φωτός, με ελεγχόμενη παρουσία ή πουσία, αποτελεί «εργαλείο» για τους στοχαστές αρχιτέκτονες.

Παρθενώνας.

Η υποδοχή και η αξιοποίηση του φωτός στους 46 εξωτερικούς δωρικούς κίονες του Παρθενώνα αποτελεί επίτευγμα φυσικού φωτισμού στην αρχαία αρχιτεκτονική.

Οι αρχιτέκτονες Ικτίνος και Καλλικράτης, πάντα με την πολύτιμη βοήθεια του Φειδία, έδωσαν ιδιαίτερη σημασία στον παντοειδή σχεδιασμό των δωρικών κιόνων του Παρθενώνα που αποτελούσαν την δομική αλλά κυρίως την αισθητική αξία του ναού.

Οι επάλληλες, διαδοχικές φωτοσκιάσεις που δημιουργούν οι 20 ραβδώσεις του κάθε δωρικού κίονα υπηρετούν λόγους ύψιστης αρχιτεκτονικής αισθητικής και τονίζουν το καμπύλο, κυκλικό και κυλινδρικό σχήμα του κάθε κίονος. Το απόφθεγμα του Γκαίτε: Υπάρχει βαθιά σκιά όπου υπάρχει άπλετο φως, ισχύει απόλυτα για την αέναη χορευτική κίνηση των φωτοσκιάσεων των ραβδώσεων στον Παρθενώνα.

Billy Graham: Όλα τα αριστουργήματα της τέχνης περιέχουν φως και σκιά για να δημιουργήσουν ομορφιά και κάλλος.

Η «κυκλοφορία» του φωτός, από τη στιγμή που ο ήλιος, ανατέλλει από τον Υμηττό και συναντά το ανατολικό αέτωμα του Παρθενώνα, μέχρι τη δύση του, είναι μια χορογραφία μια τελετή υποδοχής του ναού στο φως. Μέγιστο ρόλο σ` αυτήν την «τελετή» έχουν οι 920 ραβδώσεις των 46 εξωτερικών δωρικών κιόνων. Η διατομή των ραβδώσεων δεν είναι ίδια σε όλα τα δωρικά μνημεία. Υπάρχουν και διαφορές χάραξης ακόμα και στον ίδιο τον κίονα. Μόνο στα Προπύλαια της Ακροπόλεως Αθηνών έχουμε απλή κυκλική διατομή στις ραβδώσεις. Η λάξευση – διάνοιξη των ραβδώσεων γινόταν μετά την τοποθέτηση των σπονδύλων.

Ο αρχιτεκτονικός δομικός ρόλος του φωτός στις ραβδώσεις των κιόνων.

Η διαφορετική φωτοσκίαση της κάθε ραβδώσεως υπογραμμίζει την αυτοτέλεια της μορφής και την στιλιστική της επάρκεια και αυτάρκεια. Αυτό ισχύει ακόμα και σ` έναν δωρικό κίονα μισοκατεστραμμένο και μακριά από την αρχική του θέση. Σ αυτό συντελεί καθοριστικά η συμβολή του φωτός πάνω στις ραβδώσεις αναδεικνύοντας το κάλλος και την ομορφιά του αρχιτεκτονικού μέλους.

Βόλφγκανγκ Γκαίτε: Η ευκρίνεια είναι θέμα σωστής κατανομής σκιών και φωτός.

Ο Γιάννης Τσαρούχης είχε σπουδάσει το φως και είχε δηλώσει: Είμαι μαθητής του αττικού φωτός. Και ο Γιάννης Ρίτσος στις «γειτονιές του κόσμου» έγραψε:

Εμείς δεν ξέρουμε τι είναι η ομίχλη.

Εμείς που λες όλα τα φτιάχνουμε στο φως.

Φως και μάρμαρο.

Το πεντελικό μάρμαρο είναι το δομικό υλικό του Παρθενώνα. Όλο το μνημείο είναι κτισμένο από πεντελικό μάρμαρο. Ακόμα και τα κεραμίδια είναι λαξευμένα από αυτό το «ευγενές» υλικό που συμβάλει ιδιαίτερα στην φωτεινότητα και λαμπρότητα του μνημείου. Ο Παρθενώνας δεν θα έφτανε σ` αυτήν την αισθητική και κατασκευαστική τελειότητα χωρίς το πεντελικό μάρμαρο και την « αμέριστη» συνεργασία του με το αττικό φως.

Δεν κρύβει καμιά υπερβολή η διαπίστωση: Αν δεν υπήρχε το πεντελικό μάρμαρο δεν θα υπήρχε ο Παρθενώνας.

Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως.

Το φως ως υπερβατική και πνευματική αξία στην Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως.

Η Αγία Σοφία υπάρχει πάνω και έξω  από τις ανθρώπινες αποφάσεις, τα ανθρώπινα μέτρα, τα ανθρώπινα έργα.

Η Αγία Σοφία είναι ιδέα και σύμβολο. Δεν μπορούν να τη βλάψουν ούτε στο ελάχιστο οι  άνθρωποι. Η Αγία Σοφία υπερβαίνει κάθε κατάταξη, ταξινόμηση, περιγραφή, ανάλυση. Όσα και να ειπωθούν είναι λίγα και υποδεέστερα της πραγματικότητας. Bιβλία, άρθρα, αναλύσεις, ταινίες, φωτογραφίες, αναπαραστάσεις, δεν δίνουν την εμπειρία του υπερκόσμιου, αίδιου, αέναου φωτός και του ατέρμονος υπερβατικού χώρου.

Η Αγία Σοφία ως φιλοσοφικό ον, ανήκει στην υπερβατικότητα του Θεού, στην ιδιότητα του Θεού να βρίσκεται έξω και πέρα από τον κόσμο. Ανήκει στην κορυφαία θεϊκή υπέρβαση της ασύγκριτης τελειότητας. Ως έργο τέχνης  ανήκει στην ποίηση μιλώντας απευθείας στις ψυχές των ανθρώπων. 

Thomas Fuller: Το φως είναι η πρώτη κόρη του Θεού, το κύριο και βασικό στοιχείο κάλλους σ` ένα κτίριο.

Σκηνοθεσία και χορογραφία του φωτός.

Ο φωτισμός και η αρχιτεκτονική σύνθεση ήταν το πρώτο μέλημα  του αυτοκράτορα Ιουστινιανού και των αρχιτεκτόνων του ναού Ανθέμιου και Ισίδωρου.

Πριν περάσουμε στον κυρίως ναό διασχίζουμε δύο νάρθηκες. Ήδη η μυσταγωγία είναι παρούσα. Η έκσταση  που βιώνεται συγκρίνεται μ` εκείνη που  προκαλεί ένα εξαιρετικό  μουσικό έργο. Η εμπειρία είναι μοναδική. Εδώ το φως είναι σκόπιμα χαμηλό ενώ ο συνδυασμός  αρχιτεκτονικής –  φωτισμού συνθέτει  σπάνιες αντιθέσεις. 

Περιμετρικά στη βάση του τρούλου, υπάρχουν 40  παράθυρα ώστε να περνά  λαμπρό φως στο εσωτερικό. Η εντύπωση είναι υπερκόσμια. Νομίζεις ότι ο τρούλος έχει νικήσει την  βαρύτητα και ανάερος κρέμεται από τον ουρανό. Από τα 40  παράθυρα « αεί διαγελά η ημέρα»( Προκόπιος , Περί κτισμάτων, 1,1,41- 46).

Εκτός από τα 40 τρουλαία παράθυρα υπάρχουν ακόμα 60. Τα 100 παράθυρα με το φως τους, συνθέτουν ένα πάμφωτο εσωτερικό.

Η Αγία Σοφία «συναντά» τα όρια της  δύναμης του φωτός.

Το φως που έρχεται από τον «ουράνιο» τρούλο υποστηρίζει και υπογραμμίζει, εμπρός από το Ιερό, μια μεταφυσική άγια παρουσία η οποία συγκλονίζει τους πιστούς.

Ο τρούλος συμβολίζει τον ουρανό, είναι ο ίδιος ο ουρανός, όπου κατοικεί ο Θεός.

Ο χειρισμός του φυσικού φωτός τονίζει την εντύπωση εξαΰλωσης του χώρου και συμβάλλει στην ψυχική ανάταση των παρισταμένων. 

…μοιρηθέντα  δοχήια  φωτός ανοίγει/λεπταλέαις υάλοις κακαλυμμένα, των δια μέσσης/ φαιδρόν απαστράπτουσα ροδόσφυρος έρχεται ηώς. Παύλου Σιλεντάριου, Έκφρασις του ναού της Αγίας Σοφίας, 407- 410.

Η Αγία Σοφία θα μπορούσε να προσθέσει στην αυτοβιογραφία της τον στίχο: «Κατά βάθος είμαι ζήτημα φωτός», Γ.Σεφέρης, Πάνω σε μια χειμωνιάτικη ακτίνα. Δ`

-Στην Ελλάδα το φως δεν μεταφέρει απλώς εικόνες και πρόσωπα, δεν είναι μόνον ο αγγελιαφόρος του Σύμπαντος. Υψώνεται στο επίπεδο του δημιουργού, και με έναν τρόπο μαγικό πλάθει και αναδεικνύει.  Γιώργος Γραμματικάκης,  Η αυτοβιογραφία του φωτός, Πανεπιστημιακές εκδόσεις Κρήτης, 2005, σ.19.

Η Αγία Σοφία συναντά τα όρια καταπονήσεως των υλικών, συναντά τα όρια διαμόρφωσης του χώρου ως απέραντου.(1), (2).

1. Στην κατασκευή της Αγίας Σοφίας βρίσκουμε  όρια πραγματικά,  φιλοσοφικά,  υπερβατικά. Στο μνημείο επετεύχθη η μεγαλύτερη δυνατή έκταση του  χώρου, ο ανώτατος  βαθμός φυσικού φωτισμού. Οι αρχιτέκτονες φτάνοντας στα όρια καταπονήσεως των υλικών κερδίζουν χώρο, φως, αρμονία και πνευματικότητα. Παρατέντωσε με κι ας σπάσω λέει το πέτρινο τόξο στον καλό μάστορα.

2. Η παντοδυναμία δύο αυτοκρατοριών στην Αγία Σοφία Κωνσταντινουπόλεως. Εννοώ την ανίκητη οραματική, πνευματική Αυτοκρατορία του Φωτός που αναδύθηκε στην κατασκευή και υπόσταση της Αγίας Σοφίας και την μέγιστη Βυζαντινή Αυτοκρατορία που ξεκίνησε ως ανατολική ρωμαϊκή αυτοκρατορία με πρωτεύουσα την Κωνσταντινούπολη και μετεξελίχθηκε σε ελληνόγλωσση, ελληνική και χριστιανική – ορθόδοξη αυτοκρατορία.

-Την άξία του φωτός στην αρχιτεκτονική μας παραδίδει πρώτος ο Όμηρος που αποκαλεί αίθουσα τον πρώτο από τους τρεις χώρους στα μυκηναϊκά ανάκτορα που μας περιγράφει στην Οδύσσεια ( Ανάκτορα Νέστορα στην Πύλο, Μενελάου στη Σπάρτη, Οδυσσέα στην Ιθάκη, Αλκίνοου στο νησί των Φαιάκων..) Η αίθουσα του Ομήρου σημαίνει κυριολεκτικά « ο χώρος που καταυγάζεται από φως». Σχετικές είναι οι λέξεις: αιθέρας, αιθάλη, αίθριος κ.α. Οι λέξεις αυτές έχουν τη ρίζα τους στο αρχαίο ρήμα αίθω = καίω και στο αίθων = φωτεινός, λαμπερός, αστραφτερός, απαστράπτων..

-Ο Όμηρος πολύ συχνά αναφέρεται στο πρώτο πρωινό φως της «ροδοδάχτυλης αυγής» με τα πορφυρά, χρυσά, βερτζί, κόκκινα χρώματα.

-Η 16η Μαΐου κάθε χρόνο έχει ορισθεί από την UNESCO ως ημέρα φωτός.

-Γνωστοί αρχαίοι αρχιτέκτονες: Ικτίνος, Καλλικράτης, Μνησικλής, Ιππόδαμος ο Μιλήσιος, Μεταγένης ο Κνώσσιος..

-Οι Ανθέμιος και Ισίδωρος έμειναν στην ιστορία ως οι εμπνευσμένου αρχιτέκτονες της Αγίας Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως.

-Γνωστοί Έλληνες αρχιτέκτονες του 19ου και του 20ου αιώνα που διακρίθηκαν σχεδιάζοντας «φωτεινά» κτίρια( αλφαβητικά):

Δημήτρης και Σουζάνα Αντωνακάκη, Θουκυδίδης Βαλεντής, Ιωάννης Βικέλας, Εμμανουήλ Βουρέκας, Ιωάννης Δεσποτόπουλος, Κωνσταντίνος Δοξιάδης, Τάκης Ζενέτος, Γιώργος Κανδύλης, Λύσσανδρος Καυταντζόγλου, Πάτροκλος Καραντινός, Σταμάτης Κλεάνθης, Κυριάκος Κρόκος, Σόλων Κυδωνιάτης, Άρης Κωνσταντινίδης, Παναγιώτης Μιχελής, Ιάννης Ξενάκης, Κοσμάς Ξενάκης, Αναστάσιος Ορλάνδος, Τάσης Παπαϊωάννου, Δημήτρης Πικιώνης, Αριστομένης Προβελέγγιος, Δημήτρης Φατούρος.

1*. Αρχιτέκτων. Ιστορικός Αρχιτεκτονικής. Ιστορικός Τέχνης.

2*. Αφιερωμένο στον αγαπημένο μου γιο Χαράλαμπο.