Συμπληρώνεται ένας χρόνος από την απώλεια ενός πολύ σημαντικού ανθρώπου, του πρώην πρύτανη, πρώην διοικητή της ΔΕΗ, πρώην υφυπουργού ΠΕΧΩΔΕ, καθηγητή Θεμιστοκλή Ξανθόπουλου.
Στο εμβληματικό τρίτομο έργο του «Ρέκβιεμ ή κρεσέντο;» ο εκλιπών δημοσιεύει ερευνητική δουλειά δέκα χρόνων με θέμα τη συστηματική παρουσίαση και κριτική επισκόπηση της προϊστορικής και ιστορικής πορείας της ανθρωπότητας, εμπλουτισμένες από τις εμπειρίες του στα ελληνικά και διεθνή εκπαιδευτικά-ερευνητικά δρώμενα και το ευρύτερο κοινωνικό και παραγωγικό γίγνεσθαι.
Τελικός στόχος του, τον οποίο θεωρεί κοινό μας κατά τον τρέχοντα 21ο αιώνα, είναι η χάραξη και θεμελίωση ρεαλιστικής εξόδου από το «παγκόσμιας εμβέλειας δυσπνοϊκό παραλήρημα», στο οποίο διαπιστώνει ότι πολλοί συνάνθρωποί μας έχουν ήδη οδηγηθεί στην εφιαλτική κατάσταση φτωχών ή εξαθλιωμένων.
Στον τρίτο τόμο, στο κεφάλαιο «Αντί Επιλόγου», ο συγγραφέας διαβλέπει τρία σενάρια για το μέλλον της κοινωνικής ιστορίας της ανθρωπότητας. Επίσης, θέτει στην κρίση μας απλές επιλογές η εφαρμογή των οποίων στοχεύει στην αναβάθμιση της ποιότητας της προσωπικής και κοινωνικής μας ζωής και μας προσκαλεί να καταθέσουμε τη δική μας εκδοχή, προσφέροντας τις γνώσεις και τις εμπειρίες μας.
Το απαισιόδοξο σενάριο
Tο απαισιόδοξο σενάριο συνοψίζεται ως η «κοινωνικοοικονομική αναδιαμόρφωση του παγκόσμιου πληθυσμού προς μια ακραία διταξική δομή, δηλαδή της παγκοσμιοποιημένης επιχειρηματικής και πολιτικής ελίτ την οποία αποτελούν περί το 1% του παγκόσμιου πληθυσμού και των απόκληρων που αποτελούν το 99% των συνανθρώπων μας.
Οι κοινοβουλευτικές δημοκρατίες πιέζονται για να απεμπολήσουν και τις τελευταίες ιδρυτικές αρχές τους, ενώ χάνουν με αυξανόμενους ρυθμούς την υποστήριξη και των συντηρητικών πολιτών τους. Η παραγωγή αγαθών και υπηρεσιών προέρχεται από κολοσσιαίες αλυσίδες λίγων συνεργαζόμενων μονοπωλίων, τα οποία θα εισπράττουν την αυξημένη υπεραξία από την πάμφθηνη εργασιακή δύναμη, το κόστος της οποίας θα είναι το ίδιο σε ολόκληρο τον πλανήτη.
Το παγκοσμιοποιημένο προλεταριάτο θα επιβιώνει στα όρια της εξαθλίωσης, οι ατομικές αντιστάσεις μας θα αραιώνουν και θα αποδυναμώνονται και τα ολιγάριθμα αντιδρώντα άτομα θα αντιμετωπίζονται κατασταλτικά και θα απομονώνονται ως περιπτώσεις ψυχικά διαταραγμένες.
Δεν είναι δύσκολο να διαπιστώσουμε τάσεις αυτού του σεναρίου και μάλιστα με επιταχυνόμενο ρυθμό, στις κοινωνικο-οικονομικές εξελίξεις σε πολλά μέρη του σημερινού ανεπτυγμένου και αναπτυσσόμενου κόσμου. Αρκεί να σημειώσουμε τις αυξανόμενες οικονομικές ανισότητες που παρατηρούνται ήδη από το 1980. Ενδεικτικά, το μέσο διαθέσιμο εισόδημα του πλουσιότερου 10% του πληθυσμού είναι σήμερα περίπου 10πλάσιο από αυτό του φτωχότερου 10% για τις χώρες του ΟΟΣΑ.
Το καταστροφικό σενάριο
Το καταστροφικό σενάριο ονομάζεται «Συρόμενοι προς τον τελευταίο παγκόσμιο πόλεμο». Είναι ένα σενάριο γενικευμένης ένοπλης σύγκρουσης μεταξύ των στρατευμένων και αποφασισμένων για όλα απόκληρων και των στρατευμάτων από τις υποταγμένες στις παγκόσμιες ελίτ κοσμικές εξουσίες.
Προβλέπει ότι στη σύγκρουση αυτή θα χρησιμοποιηθούν και πυρηνικά και βιολογικά όπλα, η πρόσβαση στα οποία έχει ανοίξει και για τις κοινωνίες των στρατευμένων απόκληρων. Κάθε δυνατή κατάληξη αυτού του σεναρίου θα οδηγήσει σε τρομακτικές ανθρώπινες απώλειες και υλικές και περιβαλλοντικές καταστροφές που θα ξεπεράσουν σωρευτικά όλες τις προηγούμενες των πεντέμισι χιλιάδων χρόνων της ιστορικής μας περιόδου.
Οι προβλέψεις και οι απειλές που διατυπώνονται τελευταία για τη χρησιμοποίηση πυρηνικών και βιολογικών όπλων, ακόμα και ως αποτέλεσμα ατυχήματος, με αφορμή τον πόλεμο στην Ουκρανία και αλλού, μας θυμίζουν τις καταστροφικές συνέπειες ενός τέτοιου σεναρίου. Βέβαια οι δυνάμεις που συγκρούονται σε αυτούς τους πολέμους δεν έχουν σχέση με τους παραπάνω εμπόλεμους.
Το αισιόδοξο σενάριο
Υπάρχει και το αισιόδοξο σενάριο για το κοινωνικό και ατομικό μέλλον μας, το οποίο ο συγγραφέας ονομάζει «Εκδημοκρατισμός του πλούτου των εθνών από την παραγωγική τους βάση». Το σενάριο αυτό θεωρεί ότι οι νέες τεχνολογίες μπορούν να προωθήσουν τον εκδημοκρατισμό του πλούτου των εθνών διανέμοντάς τον οριζόντια στην παραγωγική βάση των σημερινών κοινωνιών, ενώ προσφέρονται στις μέρες μας οι αναγκαίες συνθήκες για την εν δυνάμει χειραφέτηση μικρομεσαίων και απόκληρων.
Διαπιστώνει ότι περίπου ο μισός σημερινός παγκόσμιος πληθυσμός διαθέτει ήδη ευρεία πρόσβαση σε γνώσεις και δεξιότητες τεχνολογιών αιχμής. Ορισμένοι δικτυώνονται σε ευρύτατη παραγωγική βάση με άλλες καινοτόμες μικρές μονάδες γιγαντώνοντας τη συλλογική τους ισχύ. Τα μέλη τους διαθέτουν συνήθως ενεργειακή αυτοδυναμία και παράγουν εξειδικευμένα προϊόντα και υπηρεσίες για πώληση ή ανταλλαγή σε περιφερειακή, εθνική και παγκόσμια κλίμακα και τέλος στηρίζονται από τις πολιτικές ηγεσίες των αντιπροσωπευτικών δημοκρατιών.
Εστιάζοντας στον χώρο της ενέργειας, αναγνωρίζουμε βασικά χαρακτηριστικά του αισιόδοξου σεναρίου στον θεσμό των ενεργειακών κοινοτήτων. Μέσω των ενεργειακών κοινοτήτων οι πολίτες παράγουν συλλογικά ενέργεια με βάση τις ΑΠΕ και πρωταγωνιστούν στη μετάβαση προς ένα βιώσιμο ενεργειακό σύστημα. Δημιουργούν οικονομική αξία για τα μέλη μέσω μειωμένου κόστους ηλεκτρικής ενέργειας και δημιουργίας εσόδων από την πώληση πλεονάζουσας ηλεκτρικής ενέργειας.
Η κατανομή της αξίας αυτής μπορεί να γίνεται με δίκαιο και διαφανή τρόπο μέσω τοπικών αγορών. Πέρα από οικονομική, η αξία της συμμετοχής σε μια ενεργειακή κοινότητα αναπτύσσει το αίσθημα εμπιστοσύνης και αλληλεγγύης, δημοκρατικού ελέγχου, κοινοτικής ιδιοκτησίας, αλληλοβοήθειας μεταξύ των μελών ή/και της τοπικής κοινωνίας (μείωση ενεργειακής φτώχειας) και συνολικά ενισχύει το αίσθημα της συνεισφοράς στο κοινό καλό. Χαρακτηριστικά που διακρίνονται στο αισιόδοξο σενάριο, όπως το περιγράφει ο καθηγητής Θέμης Ξανθόπουλος.
*Ομότιμος καθηγητής ΕΜΠ
? Το κείμενο είναι περίληψη ομώνυμου άρθρου που θα περιληφθεί στον υπό έκδοση τιμητικό τόμο για τον Θέμη Ξανθόπουλο.
