Κατάλοιπο ποιας παράδοσης είναι η συνήθεια της Δύσης να ηθικολογεί ακατάσχετα όταν κάνει πόλεμο; Στο πρόσφατο άρθρο του Θανάση Γιαλκέτση, «Η υποκρισία της Δύσης», ξεχωρίζει η παρατήρηση του Κάρλο Ροβέλι ότι η Δύση «εξυμνεί τον εαυτό της ως τον πρόμαχο της ελευθερίας, τον προστάτη των αδύναμων λαών, τον εγγυητή της νομιμότητας, τον φύλακα της ιερότητας της ανθρώπινης ζωής».
Στις 25 Ιουνίου 1850, ο λόρδος Πάλμερστον, Βρετανός υπουργός Εξωτερικών, μετέπειτα πρωθυπουργός, σε μια ιστορική ομιλία-ρεκόρ (5 ωρών) εξήγησε στο βρετανικό Κοινοβούλιο γιατί είχε ηθική υποχρέωση να προχωρήσει στον ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας (διακινδυνεύοντας πόλεμο με Γαλλία και Ρωσία). Και καταχειροκροτήθηκε. Το εις βάρος του αρνητικό κλίμα είχε μετατραπεί σε θετικό. Μόλις είχε επισήμως εγκαινιαστεί η διπλωματία της κανονιοφόρου (gunboat diplomacy: μικρή ναυτική δύναμη ικανή να επιδείξει ασύμμετρη υπεροχή πυρός σε ξένη χώρα χωρίς πόλεμο, ενίοτε με περιορισμένους κανονιοβολισμούς). Αξίζει όμως εδώ προσοχής, στον ιστορικό αυτό λόγο του Βρετανού πολιτικού, η κατακλείδα: «Είμαι πεπεισμένος ότι η επιρροή της Αγγλίας […] θα συμβάλει στη διατήρηση της ειρήνης, στην πρόοδο του πολιτισμού, στην ευημερία και στην ευτυχία της ανθρωπότητας».
Η ομιλία, γνωστή ως ομιλία (ή δόγμα) Civis Romanus Sum, εισήγαγε την «ηθική» στην εξωτερική πολιτική του εθνικού συμφέροντος υπό δυο έννοιες. Από τη μια, οι απανταχού της Γης Βρετανοί (και τα αντίστοιχα οικονομικά συμφέροντα βέβαια) θα προστατεύονταν από τη μητέρα πατρίδα. Δεν θα αφήνονταν στη διάκριση χωρών που στερούνταν δημοκρατίας και δικαιοσύνης, όπως εμφατικά διευκρίνισε ο ομιλητής. Από την άλλη, η μητέρα πατρίδα θα διατράνωνε παντού ότι ήταν φορέας ενός ανώτερου πολιτισμού. Δεν νοείτο ισοτιμία στις διεθνείς σχέσεις της χώρας. Μια λειτουργούσα δημοκρατία με ανεξάρτητη και αδιάφθορη δικαιοσύνη δεν συναντούσες πράγματι τότε στην Ελλάδα (αλλά και σε Ινδία, Κίνα, Αίγυπτο, χώρες στις οποίες η Βρετανία θα ασκούσε διπλωματία της κανονιοφόρου τα αμέσως προσεχή χρόνια).
Αφορμή της εμφάνισης του βρετανικού στόλου στη χώρα μας αποτέλεσαν τα περίφημα «Πατσιφικά» του 1847. Ο Πατσίφικο ήταν ένας (μάλλον τυχοδιώκτης, απολυθείς ως πλαστογράφος από την πορτογαλική πρεσβεία, εβραιο-πορτογαλο-ισπανο-αγγλο-μαλτέζο-γιβραλταριανό-) «Βρετανός» πολίτης, κάτοικος Ελλάδας, του οποίου τα συμφέροντα θα υπερασπιζόταν δι’ απειλής όπλων η Βρετανία. Στην περίφημη αναφορά του Πάλμερστον στην αυτοκρατορική ταυτοτική διάκριση Civis Romanus Sum («Είμαι Ρωμαίος Πολίτης») του Πατσίφικο, ο μέσος αστός, ο μέσος εργάτης, ο μέσος αριστοκράτης Βρετανός, συντηρητικός ή φιλελεύθερος (ή χαρτιστής), έβλεπε τον εαυτό του να υψώνεται και να κορδώνεται πάνω από τους ανώριμους πολιτικά και κοινωνικά Ελληνες και λοιπούς βαρβάρους. Η δημοφιλία του Πάλμερστον στη Βρετανία στα ύψη. Δεν θα αργούσε να γίνει και πρωθυπουργός (παρά την αρχική δυσαρέσκεια της Βικτώριας, που δεν είχε ενημερωθεί καν για τον ναυτικό αποκλεισμό της Ελλάδας). Ονομάστηκε «ο πιο Αγγλος των Αγγλων» (αν και Ιρλανδός).
Ασήμαντη όμως αφορμή φαίνονται τα «Πατσιφικά» για να προκαλέσεις πόλεμο με μια χώρα της οποίας την ανεξαρτησία έχεις πριν είκοσι χρόνια εγγυηθεί. Ο αληθινός λόγος της επιχείρησης δεν ήταν προφανώς ο αδικηθείς Πατσίφικο και η χρηματική ικανοποίησή του (για την οικονομική ζημιά που είχε όντως υποστεί από έναν αντισημιτικό αθηναϊκό όχλο). Ο αληθινός λόγος ήταν να τεθεί το θεμέλιο των στρατιωτικών επεμβάσεων, με το μοναδικό εκείνο μείγμα στρατιωτικής ισχύος και ηθικής ανωτερότητας. (Στρατός + Ηθική = Ηγεμονία.) Να αποδεχθεί η Ελλάδα άνευ όρων τον επικυρίαρχο λόγο της Βρετανίας στα εσωτερικά και εξωτερικά ζητήματά της. (Ως προς την αποζημίωση του Πατσίφικο, αυτή κατεβλήθη τελικά στο πολλαπλάσιο).
Τέσσερα χρόνια μετά (1854), με αφορμή τον Κριμαϊκό Πόλεμο, οι Βρετανοί, μαζί με τους Γάλλους αυτή τη φορά, ξανα-αποκλείουν τα ελληνικά λιμάνια, για τρία χρόνια τώρα (προκαλώντας λιμό και χολέρα). Σ’ αυτόν τον αποκλεισμό όμως δεν θα σταθούμε, παρά το ότι υπήρξε επαχθέστερος. Παρακολούθημα του πρώτου ήταν. Οι Βρετανοί τώρα είχαν λόγους, συγκεκριμένους πολεμικούς, σε αντίθεση με τον προηγούμενο αποκλεισμό, που ήταν επιχείρηση χωρίς λόγους ή –για να το θέσουμε καλύτερα– ήταν επιχείρηση για λόγους επίδειξης δύναμης και ηθικής ανωτερότητας της μιας πλευράς και εξευτελισμού και απαξίωσης της άλλης.
ΥΓ.: Ο σημερινός πόλεμος στην Ουκρανία έχει τα στοιχεία ενός πολέμου πολιτισμένων εναντίον βαρβάρων, ηθικών εναντίον ανήθικων. Προσωπικά (δυτικότατος ων) πιστεύω τους «πολιτισμένους» Δυτικούς ηγέτες του 2022 όσο πιστεύω και τον Βρετανό ΥΠΕΞ του 1850. (Ο Πούτιν είναι ο βάρβαρος και δεν το συζητάμε αυτό. Τι θα ήμασταν χωρίς βαρβάρους!) Κανείς όμως «πολιτισμένος» δεν ενδιαφέρεται πραγματικά για τον Πατσίφικο χθες, για τον Ζελένσκι σήμερα. Οσο εξακολουθούμε να ηθικολογούμε, τόσο απομακρυνόμαστε από μια ρεαλιστική διπλωματία ειρήνευσης στον κόσμο.
