Λίγες ημέρες πριν από την επέτειο της κατάρρευσης της στρατιωτικής δικτατορίας, ο υφυπουργός Παιδείας, καθηγητής Αγγ. Συρίγος (Α.Σ.), διατύπωσε μια σειρά από επιχειρήματα για την κυβερνητική πολιτική που συρρικνώνει ακόμη περισσότερο τον δημόσιο χαρακτήρα της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης και ακυρώνει τις αρχές της δημοκρατικής λειτουργίας των ΑΕΙ. Για την υποστήριξη των κυβερνητικών επιλογών, άδραξε την ευκαιρία να ξιφουλκήσει κατά της Μεταπολίτευσης, αναγορεύοντάς την ως την πρωτογενή πηγή όλων των δεινών του τόπου. Ανενδοίαστα, αναπαρήγαγε το χουντικό αφήγημα περί της περιθωριακότητας των συλλογικών αντιστάσεων κατά της δικτατορίας και για τον «μύθο» της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.
Ως προς το ζήτημα της αντιδικτατορικής δράσης, ο Α.Σ. έλαβε τις δέουσες απαντήσεις από τους βουλευτές όλου του φάσματος της Αριστεράς και την αρθρογραφία των επόμενων ημερών. Αδιάβαστος ευρέθη ο καθηγητής Α.Σ., όχι μόνο γιατί αγνόησε κορυφαία γεγονότα της Αντίστασης, αλλά και γιατί έδειξε πως δεν κατέχει στοιχειώδεις γνώσεις για τα θεμελιακά χαρακτηριστικά των δικτατορικών καθεστώτων.
Τι γνωρίζει ο πρωτοετής φοιτητής του σχετικά με τις πολιτικές συνθήκες στις δικτατορίες; Πως σ’ αυτές η συλλογική έκφραση της λαϊκής δυσαρέσκειας είναι πρακτικά ανέφικτη λόγω της καταστολής και της εξοντωτικής τιμωρίας του εκάστοτε αντιφρονούντος. Για τους δικτάτορες, κάθε φορέας έκφρασης κοινωνικο-πολιτικών αιτημάτων προσλαμβάνεται ως εξαιρετική απειλή, καθώς και μόνη η άρθρωση οποιασδήποτε συλλογικής διεκδίκησης νοηματοδοτείται ως πρόθεση καθεστωτικής ανατροπής. Ετσι, η απουσία επαναλαμβανόμενων αντιστασιακών γεγονότων δεν σημαίνει ότι οι λαοί αποδέχονται ένα αντιδημοκρατικό καθεστώς.
Στη δική μας δικτατορία, πλάι στη «δυναμική αντίσταση» και το φοιτητικό κίνημα, η αποδοκιμασία του καθεστώτος εκφραζόταν υπόγεια για να αποφευχθεί το κόστος της καταστολής. Η συμπεριφορά των μαθητών στις τελετές της χούντας, τα απαγορευμένα τραγούδια, τα ανέκδοτα, ο τρόπος ένδυσης, τα διαβάσματα και οι συζητήσεις, ιδίως των νέων, σωρευτικά αποτύπωναν την απόσταση της κοινωνίας από τους κρατούντες. Η υπόγεια, αλλά διάχυτη αμφισβήτηση της δικτατορίας συμπυκνώθηκε με το πέρασμα των χρόνων στα αιτήματα του φοιτητικού κινήματος για δημοκρατία και ελευθερία, καθιστώντας ορατή τη γενικευόμενη αντίθεση προς το καθεστώς. Η αιματηρή καταστολή της εξέγερσης του Νοέμβρη σήμανε την οριστική απονομιμοποίηση των δικτατόρων (βλ. Τάσος Κωστόπουλος, «Ενας μύθος μα ποιος μύθος;», «Εφ.Συν.», 23-24 Ιουλίου 2022, σελ. 27-29), και μαζί μ’ αυτήν την κατάρρευση του εγχειρήματος της διά των όπλων συντήρησης του μετεμφυλιακού καθεστώτος έκτακτης ανάγκης.
Ξεχνάμε ίσως ότι ο όρος «μεταπολίτευση» συμβολίζει τη μετάβαση από το καθεστώς των νικητών του Εμφυλίου σε ένα συνταγματικό καθεστώς αστικής δημοκρατίας (βλ. Δημ. Ψαρράς, «Η Ν.Δ. του Κυριάκου Μητσοτάκη και τα παϊδάκια της Μεταπολίτευσης», «Εφ.Συν.», 23-24 Ιουλίου 2022, σελ. 14-15). Τείνουμε επίσης να παραβλέπουμε ότι τα χαρακτηριστικά της δημοκρατίας μας δεν εξήλθαν προς πραγμάτωση από την κεφαλή του Κ. Καραμανλή λόγω της εσπερινής του πολιτικής ωρίμανσης. Προέκυψαν επιπροσθέτως από την εκδήλωση σημαντικών κοινωνικών αγώνων (βλ. Αντ. Λιάκος, «Μεταπολίτευση και Ιστορία», «Εφ.Συν.», 23-24 Ιουλίου 2022, σελ. 16). Αγώνων που συνέβαλαν καθοριστικά: α) στην κάθαρση των θεσμών από τους χουντικούς εκφραστές του μετεμφυλιακού κράτους, και β) στη διεκδίκηση κρίσιμων κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων, τα οποία σήμερα η νοσταλγική Δεξιά συστηματικά επιδιώκει να ακυρώσει. Το κύμα των εργοστασιακών καταλήψεων, οι συλλογικές δράσεις των μισθωτών, οι κινητοποιήσεις για το περιβάλλον, οι φοιτητικές καταλήψεις, το αυτόνομο γυναικείο κίνημα, για να αναφέρουμε τα σημαντικότερα κινηματικά ορόσημα της περιόδου, συσπείρωσαν τα ευρύτερα λαϊκά στρώματα για την αποτροπή κάθε σχεδίου «αποκατάστασης» της «καχεκτικής δημοκρατίας».
Εχει δίκιο ο καθηγητής Α.Σ.: η Μεταπολίτευση σμιλεύτηκε στο πλαίσιο ενός συγκρουσιακού περιβάλλοντος, με τις οικονομικο-πολιτικές ελίτ να υποχρεώνονται σε παραχωρήσεις, υπό την πίεση των λαϊκών διεκδικήσεων για εκδημοκρατισμό. Εχει δίκιο ο υφυπουργός Α.Σ.: πρωτίστως, οι συλλογικές δράσεις του 1974-1981 νοηματικά άντλησαν τη νομιμοποίησή τους από την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Οχι για να απενοχοποιηθούμε από την ανυπαρξία αντιστάσεων κατά της δικτατορίας, αλλά γιατί «το Πολυτεχνείο» συμπύκνωσε τη βούληση για την οριστική ρήξη με το μετεμφυλιακό καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Εξ αυτού το μίσος για τη Μεταπολίτευση και την κινηματική της μήτρα.
Η αμφισβήτηση της δημοκρατικής τομής του 1974 είναι κρίσιμη για τη νεοφιλελεύθερη Δεξιά και το συνοδοιπορούν «ακραίο Κέντρο». Αφετηριακά, το δεξιο-ακροκεντρώο σχέδιο υφαίνεται πάνω στον διαχρονικό φόβο του κατεστημένου για τις απειλές που εν δυνάμει είναι σε θέση να αρθρώσουν οι κυριαρχούμενοι. Ο πολλαπλασιασμός των αστυνομικών σωμάτων, η ποινικοποίηση της συλλογικής δράσης, τα προσκόμματα στον συνδικαλισμό, ο έλεγχος των ΜΜΕ κ.λπ., επικουρικά προς την απόδοση κάθε δημόσιου αγαθού στην ιδιωτική κερδοσκοπία, αποτυπώνουν: α) αφενός την επιθετική στρατηγική των εγχώριων ελίτ για την εντατικοποίηση της υφαρπαγής του κοινωνικού πλούτου, β) αφετέρου την αμυντική διάταξη μιας προληπτικής καταστολής έναντι των ενδεχόμενων λαϊκών εκρήξεων. Η αξιακή αποδόμηση της Μεταπολίτευσης και της θεμελίωσής της στην εξέγερση του Νοέμβρη συνιστά ένα βασικό προαπαιτούμενο για τη μετάβαση στο δυστοπικό μέλλον της αποδημοκρατικοποιημένης κοινωνίας που μας επιφυλάσσουν.
* αναπληρωτή καθηγητή, Πανεπιστήμιο Κρήτης
