Τον τελευταίο καιρό έχει ξεκινήσει μια μεγάλη συζήτηση κατά πόσον η τριτοβάθμια εκπαίδευση πρέπει να χρηματοδοτείται από τη γενική φορολογία ή από ιδιωτικούς πόρους (δίδακτρα). Η συζήτηση αυτή δεν γίνεται με σκοπό να εγκαταλειφθεί η ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση εκεί που είναι καλά εγκατεστημένη (δηλαδή στον αγγλοσαξονικό λεγόμενο χώρο) αλλά έχει στόχο την άσκηση πίεσης στη δημόσια τριτοβάθμια εκπαίδευση της ηπειρωτικής Ευρώπης. Μερικά από τα επιχειρήματα ενάντια σε αυτή την τελευταία έχουν να κάνουν με την ποιότητα των παρεχόμενων υπηρεσιών (π.χ. την αισθητική των χώρων διδασκαλίας) και τη σύνδεση με την παραγωγή (επαγγελματικές ευκαιρίες των φοιτητών).
Πριν να αποφασίσει κανείς, θα πρέπει να οριστεί τι εννοούμε με τον όρο επιστήμη και πού αυτή ασκείται με τον καλύτερο τρόπο, δεδομένου ότι η τριτοβάθμια εκπαίδευση είναι χώρος καλλιέργειας των επιστημονικών λόγων και πρακτικών. Η επιστήμη είναι εκείνο το πεδίο που είναι σε θέση να ακυρώσει μεγάλο μέρος των δραστηριοτήτων του ή και να εγκαταλείψει πλήρως έναν κλάδο επιστημονικής δράσης. Το κριτήριο αυτό δεν το έθεσε κάποιος κοινωνικός εξτρεμιστής αλλά ένας από τους στύλους της φιλελεύθερης σκέψης και της αυστηρής επιστημολογίας, ο φιλόσοφος Καρλ Πόπερ (1902-1994), ονόμασε δε αυτό το κριτήριο «Αρχή της διαψευσιμότητας». Η επιστήμη είναι, έτσι, η μόνη ανθρώπινη δραστηριότητα που εμμένει με τόση συνέπεια στην αρχή της αυτο-διάψευσης όπως μας δείχνει η ιστορία των επιστημονικών επαναστάσεων.
Για να δώσω ένα παράδειγμα από την επιστήμη μου, εγώ θεωρώ ότι η Βυζαντινή Φιλοσοφία είναι μια προ-νεωτερική σκέψη όπως μας δείχνει η επίμονη εστίαση των μετα-βυζαντινών Ελλήνων στη δυτική επιστήμη. Αυτό γίνεται, για παράδειγμα, ευδιάκριτο στη φήμη που απολάμβανε το Πανεπιστήμιο της Πάντοβα στην τουρκοκρατούμενη Ελλάδα, ενώ δεν υιοθετήθηκε κανένας απολύτως ανατολικός μυστικισμός την ίδια περίοδο. Ενας συνάδελφος μπορεί να θεωρεί ότι η Βυζαντινή Φιλοσοφία είναι, κυρίως, η μελέτη των πηγών της στην αρχαία ελληνική φιλοσοφία, ενώ εγώ θα επικεντρώνομαι στη βυζαντινή ενεργοποίηση αυτών των ίδιων πηγών. Τη βασική κατεύθυνση της έρευνας θα την αποφασίσει η ομάδα των συναδέλφων μας που ασχολούνται με τη Φιλοσοφία, την Ελληνική Φιλοσοφία και τη Βυζαντινή Φιλοσοφία, μέσα από τις επιστημονικές συνδιαλλαγές μας. Η διαδικασία αυτή ονομάζεται «επιστήμη των συν-ερευνητών» (peer science) και πρέπει να γίνεται με σχετική αξιολογική ουδετερότητα, χωρίς καμιά εξωγενή πίεση, πέρα από τα αναπόφευκτα ανθρώπινα πάθη μεταφρασμένα σε ακαδημαϊκά πάθη. Το σημαντικό είναι ότι η επιστήμη είναι μια συγκεκριμένη εργασία που αφορά μια συγκεκριμένη ομάδα ανθρώπων που εργάζονται όχι με σκοπό τον αυτο-εγκωμιασμό αλλά τη διαψευσιμότητα. Η επιστήμη δεν είναι διόλου η «διδασκαλία μιας ύλης» αλλά η συντονισμένη καλλιέργεια της αυστηρής επιστημονικής έρευνας.
Φυσικά, ο απλός Ελληνας μπορεί να κρίνει ποιος είναι επιστήμονας από τον ειδικό της τηλεόρασης ο οποίος «του τα κάνει λιανά». Ο απλός Ελληνας έχει το συνταγματικό δικαίωμα να διατηρεί τις προσωπικές συμπάθειες και αντιπάθειές του αλλά η κοινωνία στο σύνολό της, μετά τον Διαφωτισμό, οφείλει να γνωρίζει τι είναι επιστήμη. Η επιστήμη δεν έχει να κάνει ούτε με την αισθητική απόλαυση ούτε με τύπους παραγωγής αλλά με την επιβίωση του ανθρώπινου είδους εν γένει (έτσι, η ιατρική φροντίζει την υγεία, η νομική την αμεροληψία στις κοινωνικές συνδιαλλαγές, η φιλοσοφία τις προϋποθέσεις της στοχαστικότητας κ.λπ.).
Είναι πολύ πιθανό η Ευρωπαϊκή Ενωση να προκρίνει εν μέρει την ιδιωτική τριτοβάθμια εκπαίδευση σε συντονισμό με τον αγγλοσαξονικό χώρο. Μου είναι δύσκολο, ωστόσο, να φανταστώ ότι ένας Γερμανός του Πανεπιστημίου της Χαϊδελβέργης ή ένας Γάλλος του Πανεπιστημίου της Σορβόνης υπονοούν κάτι άλλο με τον όρο «τριτοβάθμια εκπαίδευση». Το ίδιο σίγουρος είμαι ότι ένας Αμερικανός του Πανεπιστημίου του Πρίνστον δεν εννοεί με διαφορετικό τρόπο την τριτοβάθμια εκπαίδευση, αφού μάλιστα τα κριτήρια που αναφέραμε είναι κοινά και στα αγγλοσαξονικά Πανεπιστήμια. Τα κριτήρια της διαψευσιμότητας και της επιστήμης των συν-ερευνητών στην Ελλάδα σήμερα τα διασφαλίζει το δημόσιο Πανεπιστήμιο και οι δημόσιοι ερευνητικοί φορείς και γι’ αυτό τους οφείλεται η πλήρης υποστήριξη εκ μέρους του συνόλου της κοινωνίας και οπωσδήποτε όχι η συνεχιζόμενη και παράδοξη αμφισβήτησή τους.
* Καθηγητής Βυζαντινής Φιλοσοφίας στο Τμήμα Φιλοσοφίας του Εθνικού και Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών
