Πολιτική και δημοκρατία στους χαλεπούς καιρούς μας

Μπορεί ο όρος «χαλεποί καιροί» να έχει προταθεί από τη Χάνα Αρεντ ως ιμπρεσιονιστικό θεωρητικό σχήμα, αλλά στην εποχή μας, στην εποχή της ύστερης πολιτικής νεωτερικότητας, έχει αποκτήσει ένα εντελώς διαφορετικό νόημα και περιεχόμενο. Οι «χαλεποί καιροί» δεν έχουν καμία μεταφορική διάσταση. Με τον όρο αυτό υποστασιοποιείται θεωρητικο-πολιτικά, η πολιτική κατάσταση του εικοστού πρώτου αιώνα.

Μετά το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου εγκαθιδρύθηκε αυτό που στη διεθνή βιβλιογραφία ονομάζουμε «δημοκρατικός καπιταλισμός» και αυτή η πολιτικο-οικονομική μορφή ζωής κράτησε μέχρι το έτος-τομή: 1989. Εκτοτε, εδώ και τριάντα τόσα χρόνια, η διεθνής πολιτική κοινότητα πελαγοδρομεί, ακροβατεί και μετεωρίζεται. Δεν υπάρχουν μηχανισμοί εξουσίας, οι οποίοι θα μπορούσαν να καταλήξουν σε διαμεσολαβήσεις, σε συνεννοήσεις και τελικά σε συναινέσεις.

Ολοι μας διαπιστώνουμε ότι ο «χειρωνακτικός πόλεμος» στην Ουκρανία, που διεξάγει ο Πούτιν, βρίσκει ως αντίπαλο τον ψηφιακού τύπου πόλεμο της Δύσης. Το αδιαμφισβήτητο πολιτικό γεγονός της «Ουκρανίας» έπειτα από τέσσερεις μήνες πολέμου μπορεί να συνοψισθεί ως εξής: οι ανθρώπινες ζωές χάνονται, αλλά τα εμπορεύματα κυκλοφορούν (προ πάντων η ενέργεια). Το αξιακό σύστημα άραγε (μεταξύ των άλλων και η πολιτική) μπορεί να επαναπροσδιορισθεί;

Σ’ αυτό το τελευταίο σημείο, δηλαδή στον επαναπροσδιορισμό του πολιτικού βρίσκεται το κλειδί για τον νέο ανθρώπινο κόσμο μας, ο οποίος δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Τι χρειαζόμαστε, λοιπόν, για τη μελλοντική πορεία της ανθρωπότητας, η οποία θα μετράται με τα ίδια τα ανθρώπινα μέτρα και όχι με εξω-ανθρώπινα σταθμά;

Χρειαζόμαστε πρώτον να κατανοήσουμε ότι η δημοκρατική πολιτική μορφή ζωής, την οποία επινοήσαμε μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο έχει εξαντλήσει τις κανονιστικές προϋποθέσεις της και τις ιστορικές προοπτικές της. Στην εποχή των «χαλεπών καιρών» χρειαζόμαστε ως πολιτική οικουμένη μια άλλου τύπου πολιτική μορφή ζωής και μια άλλου τύπου δημοκρατική οργάνωση της κοινωνίας μας.

Η δεύτερη προϋπόθεση είναι μια κριτική αυτογνωσία, η οποία λειτουργεί ως «πρώτη αρχή» του κοινωνικού και του πολιτικού κατά τη νεωτερική και τη σύγχρονη εποχή μας. Και αυτό σημαίνει ότι όσοι θεσμοί και όσα συστήματα «κατασκευάσουμε» δεν μπορούν να αντέξουν στην ιστορική εξέλιξη. Τι θα μπορούσε να ακολουθήσει ιστορικά μετά την παρακμή του εθνικού κράτους που ζούμε, κανείς δεν μπορεί να το φαντασθεί. Τι θα μπορούσε να ακολουθήσει ιστορικά την απαξίωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας επίσης κανείς δεν μπορεί να το διανοηθεί.

Στα χείλη όλων μας (δηλαδή στα χείλη του καθενός μας εάν κρίνω από τα κοινωνικά κινήματα της εποχής μας) αποτυπώνεται το πολιτικό αίτημα: Τι μπορεί ο πολίτης να κάνει; Στον βαθμό που οι πολίτες αποδέχονται τεχνοκρατική λογική της ψηφιακής εποπτείας και ελέγχου των πράξεών τους, αποδυναμώνονται ως πολιτικά υποκείμενα.

Στις συνθήκες των «χαλεπών καιρών», εκείνο που όλοι μας ως διεθνής πολιτική κοινωνία χρειαζόμαστε είναι η ριζοσπαστική δημοκρατική μορφή ζωής. Η πολιτική αυτή μορφή ζωής έχει στο κέντρο της τον πολίτη ως ελεύθερο άτομο και ως οικονομικό άνθρωπο, του οποίου οι δραστηριότητες προωθούν την ιδέα του κοινού καλού. Για να επαναπροσδιορισθεί το πολιτικό στοιχείο σήμερα χρειαζόμαστε τον πολίτη που σκέπτεται και τον άνθρωπο που νοιάζεται για το κοινό καλό. Χρειαζόμαστε την πολιτική αλληλεγγύη ως πρώτη αρχή οργάνωσης και λειτουργίας της σύγχρονης κοινωνίας μας.

*καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης