Οταν σκηνογραφεί, τα τοπία που δημιουργεί είναι τόσο ισχυρά που στοιχειώνουν τη φαντασία για μέρες –τελευταίο παράδειγμα ο κυπαρισσώνας της για τον «Χαλεπά» της Αργυρώς Χιώτη στη Στέγη. Τώρα, μαζί με τον σύντροφο και καλλιτεχνικό της συνοδοιπόρο Αρη Σερβετάλη ετοιμάζουν «Το όνειρο ενός γελοίου» του Ντοστογιέφσκι, το οποίο θα ερμηνεύσουν μαζί σε δική της σκηνοθεσία, περιοδεύοντας ανά την Ελλάδα.
● Ζούμε μια περίεργη στιγμή.
Ζούσαμε σε μια περίεργη συνθήκη. Η στιγμή απλά αναδεικνύει αυτό που συνέβαινε πιο πριν, έτσι δεν είναι; Οτι ήμασταν σε μια αναστολή. Υπνωση.
● Και ξαφνικά το αντικείμενο το οποίο ήταν η ζωή μας ετέθη εκτός νόμου.
Κι εμείς a priori έπρεπε να το αποδεχθούμε. Είμαστε σε μια in vitro κατάσταση, είμαστε στο εργαστήριο κάποιου, ο οποίος, ξέρεις, μας βάζει και μας βγάζει σε μπουκαλάκια.
● Κι εμείς τι κάνουμε; Καθόμαστε μέσα στον τροχό σαν τα ποντίκια και τρέχουμε γύρω-γύρω;
Very well said! Τι ωραία που αποκαλύπτεται! Αυτή η αποκάλυψη είναι το σπουδαιότερο που έχει συμβεί αυτό το διάστημα, ότι είμαστε ποντίκια μέσα στον πλαστικό μας τροχό. Αν δεν το αποδεχτούμε, δεν θα μπορέσουμε να αντισταθούμε σε βαθμό που να πιέσει την καρδιά να δει αν πάλλεται. Ευτυχώς που συνέβη αυτό!
● Και ποιος είναι ο τρόπος αντίστασης;
Είναι προσωπικό το πρόβλημα, δεν είναι κοινωνικό. Κοινωνικό γίνεται όταν είναι απολύτως προσωπικό. Δεν νομίζω ότι η κοινωνία πάσχει χωρίς εμάς. Εχουμε συνηθίσει να κατονομάζουμε την κοινωνία και να τη δείχνουμε σε τρίτο πρόσωπο. Οσο πάσχω θα πάσχει. Είμαστε αδιάρρηκτα συνδεδεμένοι. Αυτό πρέπει να το αποδεχτούμε. Αρα μάλλον στο σημείο μου βρίσκεται η θεραπεία. Θεραπεύω όσο αντιλαμβάνομαι και, αποδεχόμενη την ασθένεια, προσπαθώ να εξυγιάνω το σημείο. Μόνο έτσι.
● Το ίδιο συμβαίνει και στην τέχνη: όταν μιλά κάποιος εντελώς προσωπικά και το κάνει με ειλικρίνεια αυτό που λέει αφορά τους πάντες.
Ακριβώς. Σταλάζει αλήθεια και σε εσένα μέσα. Η καθετότητα. Γι’ αυτό γίνεται σημαντική. Κι ας μην απευθύνεται σε μένα.
● Η λέξη «καθετότητα» πάντα με πάει στον Γκροτόφσκι.
Σε ποιον άλλο να σε πάει; Ηταν αυτός που έκανε το σώμα εγχειρίδιο πνευματικότητας. Το άνοιξε ανατομικά, αντιλήφθηκε ότι είναι μουσική και το οδήγησε στο να γίνει κρότος, σεισμός, φωτιά. Αυτό έκανε ο Γκροτόφσκι: αν δεν ήταν αυτός, δεν θα καταλαβαίναμε τη σωματικότητα με τον τρόπο που την κατανοούμε τώρα. Ο καθένας μετά δημιούργησε το δικό του σχέδιο μέσα στον καμβά που άπλωσε εκείνος.
● Είχες να σκηνοθετήσεις από τον «Δον Κιχώτη». Θεωρώ ότι υπήρξε μεγάλη στιγμή.
Και για εμάς ήταν. Με τον «Δον Κιχώτη» για μένα έκλεισε ένα πολύ μεγάλο κομμάτι του σκαψίματος πάνω στην παραστασιακή τέχνη. Περικύκλωσε όλα όσα με ενδιαφέρουν -γιατί δεν με ενδιαφέρουν όλα. Επιθυμούσα πάντα να επικοινωνηθεί κάτι στο νευρικό σύστημα του θεατή, όχι στο λογικό. Στο «Δον Κιχώτης», αυτό που ήθελα πάντα να συμβεί στη θέαση το έπαθα όταν το είδα. Μετά μπήκα σε μια διαδικασία να κάνω κάτι που απαιτούσε απόλυτη συγκέντρωση, για μεγάλο χρονικό διάστημα. Και μετά ήρθε ο COVID.
● Και τώρα επιλέξατε Ντοστογιέφσκι.
Μπέκετ, Ντοστογιέφσκι, Σέξπιρ, Θερβάντες είναι μια βεντάλια που είναι της ίδιας υλικότητας και καλύπτει όλο το χρωματικό φάσμα. Δεν θα τελειώσουμε ποτέ. Θα ξαναγυρίζουμε, ενατενιζόμενοι και παλλόμενοι μέσα σε αυτά τα υλικά. Δεν είναι ένα κείμενο που γίνεται παράσταση. Είναι μια εξομολόγηση. Σχετίζεται πολύ με όλο αυτό που έχει προηγηθεί: το κείμενο έρχεται να νοηματοδοτήσει τη σιωπή. Ο «Γελοίος» εν δυνάμει είμαστε όλοι όσοι διαρρηγνύουμε τη σχέση με την εικόνα μας, το πλαίσιό μας, το κέλυφος μας, επαναφορτιζόμενοι από το βίωμα της αλήθειας: ο μόνος σκοπός της ζωής πια είναι να επικοινωνήσεις την αλήθεια. Χωρίς να σε νοιάζει. Γιατί δεν είναι γελοίος, είναι σαλός. Είναι φλέγουσα η αγιότητα αυτού του ανθρώπου που είδε την αλήθεια, την έζησε, ακόμα και αν όλοι εμείς νομίζουμε ότι είναι όνειρο. Αυτός ακράδαντα πιστεύει ότι ήταν βίωμα.
Αυτό τον οδηγεί μονοδρομικά να ακολουθήσει τον δρόμο της μετάγγισης αυτής της αλήθειας, της πραγματικότητας. «Πρέπει να το πω, να το επικοινωνήσω, να το φωνάξω, κι ας μην με ακούει κανείς, κι ας μην καταλαβαίνει κανείς τι λέω. Εγώ το έζησα, το είδα»: αυτό είναι ο «Γελοίος», ο σαλός, και νιώθω ότι ο Αρης είναι αυτός. Ολοι είμαστε αυτός -και πολύ περισσότερο μετά από όλο αυτό που συνέβη. Είναι ένα μασίφ κομμάτι λόγου που έχει απεύθυνση και διάδραση. Για πρώτη φορά ο Αρης είναι εντός και εκτός σκηνής, μπαινοβγαίνει ανάμεσά μας. Είναι ένας από εμάς. Από την αρχή κατάλαβα ότι αυτό είναι κάτι που πρέπει να στο πει, να κάτσει δίπλα σου.
● Ο λόγος επί σκηνής έχει πάντα απεύθυνση;
Και η σιωπή έχει απεύθυνση. Αν δεν έχει είναι κενό, ανυπαρξία. Εχει απεύθυνση, όπως είπες πριν, όταν γίνεται προσωπική. Και ο λόγος μπορεί να γίνει φλυαρία, αν δεν είναι προσωπικός. Ο λόγος έχει απεύθυνση όταν έχει αλήθεια μέσα.
● Η έννοια του σαλού αγίου διατρέχει όλους τους συγγραφείς που ανέφερες.
Μιλάνε γι’ αυτό το πρόσωπο που στην πτώση του συναντιέται με το ναδίρ, το οποίο εν τέλει είναι η προίκα του, είναι προίκα. Και αγιότητα να μην είναι είναι πολύ κοντά. Η σχέση με τον πόνο που αναγκαστικά σκάβει. Γκρεμίζει για να μπορέσει να ορθωθεί.
● Κάνεις κάτι που δεν μπορώ να το πω σκηνογραφία: δημιουργείς ένα εικαστικό που πάει πέρα από την εικόνα. Στον «Χαλεπά» πρόσφατα, στους Blitz παλαιότερα. Πώς επικοινωνείς με το όραμα ενός σκηνοθέτη που μπορεί να είναι διαφορετικό από το δικό σου;
Δόξα τω Θεώ, όλοι όσοι έχει ευοδωθεί η συνεργασία μας είναι πολύ σημαντικοί για μένα. Ο καθένας τους μου προσέφερε απλόχερα έναν προσωπικό κόσμο και εγώ αναμίχθηκα με αυτόν. Η εικόνα για μένα δεν ήταν ποτέ ανάθεση: «Σκέφτομαι να κάνεις έναν κυπαρισσώνα, πώς θα σου φαινόταν; Θα μπορούσες;». Ο κυπαρισσώνας για την Αργυρώ Χιώτη είναι δραματουργικός χώρος, όχι σκηνογραφικός.
Οδηγούμαι προς έναν χώρο που επιβεβαιώνει τη δραματουργία της παράστασης: το δάσος ή το δέντρο-κόσμος, γιατί κάθε δέντρο είμαστε εμείς, αλλά ταυτόχρονα κι ένα μνημόσυνο στον Γιαννούλη Χαλεπά, που ποτέ δεν είχε τη χαρά να αποκατασταθεί στην τέχνη, παρά μόνο μεταθανάτια. Οταν σχετίζομαι με ανθρώπους που μπορώ να συνυπάρξω δημιουργικά κατευθείαν έρχεται η εικόνα.
● Κι αυτή η εικόνα είναι μαγευτικά όμορφη, αλλά δεν έχει ψυχρή εικαστική ομορφιά, είναι έμψυχη. Κατοικείται.
Ναι, γιατί κατοικήθηκε και σαν ιδέα. Σχεδόν ποτέ δεν σχεδιάζω τις σκηνογραφίες. Με μορφή ενορμήσεων έρχονται, εμφανίζονται. Ο Αρβο Περτ λέει ότι η μουσική είναι εκεί, υπάρχει χωρίς εμάς κι εμείς απλά την αποκαλύπτουμε. Ο ίδιος πιστεύει -τι ταπεινότητα φοβερή!- ότι δεν δημιουργεί μουσική, απλά αποκαλύπτει την ήδη υπάρχουσα. Καταγωγικά είμαστε συνδεδεμένοι με κάτι μεγάλο, το οποίο δεν το σχεδιάζουμε εμείς εγωιστικά: «είναι δικό μου αυτό». Αποκαλύπτεις κάτι που σε υπερβαίνει, καταφέρνει να σκίσει το δικό σου δέρμα και να βγει έξω.
● Ο δικός σου δρόμος προς την τέχνη ποιος ήταν;
Πάντα έλεγα: δεν είμαι μαθηματικό μυαλό με τίποτα, ούτε χημικό μυαλό, ούτε φυσικό. Αλλά είχα μια τάση στη ζωγραφική, πάντα γοητευόμουν από το να παρατηρώ αυτό που αποκαλύπτεται οπτικά μπροστά μου. Οδηγήθηκα στην Καλών Τεχνών, ήταν μονόδρομος. Μπήκα στη σχολή με χαρά, με φόρα, και την τελείωσα έχοντας στον νου ότι είμαι σκηνοθέτης. Στο μεταπτυχιακό συναντήθηκα με τους ανθρώπους που ορθοτόμησαν στο καλλιτεχνικό μου κριτήριο. Επιβεβαίωσαν ότι είμαι σκηνοθέτης. Αλλά ίσως περισσότερο είμαι δραματουργός. Δεν με ενδιαφέρει τίποτα περισσότερο από το σκάψιμο που κάνει ένας δραματουργός: είναι σκηνοθέτης, σκηνογράφος, βλέπει την εικόνα από την αρχή. Αισθητικά νιώθω ότι μου πληροί όλες μου τις ιδιότητες. Η δραματουργία είναι τα πάντα. Δραματουργία είναι αυτό που κάνουμε τώρα.
● Πόσο εύκολο είναι να δημιουργεί κανείς καλλιτεχνικά με τον άνθρωπο που μοιράζεται και τη ζωή του;
Είναι η πιο ευτυχής συγκυρία. Κλισέ, αλλά είναι. Δεν είναι εύκολο. Εμπεριέχει ένα σισύφειο φαινόμενο η διαδικασία, γιατί είναι συγκρουσιακής φύσης. Και η καλλιτεχνική και η καθημερινότητα, η συνύπαρξη. Το ένα τροφοδοτεί ή αναιρεί το άλλο. Αλλά είναι τόσο πολύτιμη διαδικασία, γιατί φέρνει όλα τα υλικά, τα αναμοχλεύει. Ο,τι και να φέρνει, στο τέλος της μέρας κάνεις απολογισμό και λες: «Συγγνώμη για όλο αυτό – Ευχαριστώ για όλο αυτό». Ταυτόχρονα. Αυτό συνεχώς σε φέρνει στο ναδίρ, αλλά ταυτόχρονα η επιβεβαίωση του σημείου σου –«ξέρεις, είμαι αυτός»- σε εξυψώνει και δημιουργεί το έργο.
Αλλά ταυτόχρονα δημιουργεί και τη σχέση. Δεν είναι άλλο η δουλειά και άλλο η σχέση, δεν το κατανοώ αυτό. Με τον Αρη, ξέρεις, δεν υπάρχει διαχωρισμός -και γιατί να υπάρχει; Πολλές φορές ξερνάς στον άλλο το πρόβλημά σου, γιατί μόνο αυτό κάνεις: ξερνάμε οι άνθρωποι αυτή την αποφορά του εαυτού μας. Αλλά μετά έρχεται η συγγνώμη, επαναπροσδιορίζει, εξυγιαίνει την πραγματικότητα και δημιουργεί ένα νέο χώρο για να υπάρξεις. Και μας φέρνει πιο κοντά, μας συνδέει πολύ πιο ισχυρά.
● Γι’ αυτό λέει ο Καμί ότι πρέπει να φανταστούμε τον Σίσυφο ευτυχισμένο;
Ετσι μπράβο. Γιατί να μην είναι ευτυχισμένος ένας Σίσυφος, ο οποίος καθάρεται μέσα από αυτό; Δεν έχουν καταλάβει την κάθαρση μέσα από αυτή την αιωνιότητα. Η κάθαρση είναι το ζητούμενο και ο πόνος, το άχθος, καθαίρει την ψυχή αναπόφευκτα -μη σου πω ότι είναι μονόδρομος. Ευτυχώς που έχουμε τον Σίσυφο: υπάρχει κάποιος που μας δείχνει πάντα ότι ο πόνος φέρνει τη λύτρωση. Και ο Μπέκετ αγαπούσε τον Σίσυφο.
*Δημοσιογράφος, σκηνοθέτης και μεταφραστής
? «Το όνειρο ενός γελοίου»
του Φιόντορ Ντοστογιέφσκι θα κάνει πρεμιέρα στο Θέατρο Βράχων Βύρωνα – Μελίνα Μερκούρη τη Δευτέρα 27 Ιουνίου, και θα ακολουθήσει περιοδεία. Σκηνοθεσία-εικαστική εγκατάσταση-σχεδιασμός κοστουμιών: Εφη Μπίρμπα.
Απόδοση-δραματουργία: Αρης Σερβετάλης – Εφη Μπίρμπα. Ερμηνεύουν: Αρης Σερβετάλης, Εφη Μπίρμπα. Μουσική: Vangelino Currentzis. Σχεδιασμός φωτισμών: Γιώργος Καρβέλας.
Καλλιτεχνική συνεργάτις: Βάσια Λύρη. Sound design: Κώστας Μιχόπουλος.
Πληροφορίες- εισιτήρια: Το όνειρο ενός γελοίου | Εισιτήρια online! | Viva.gr
