Εθνικά κράτη και παγκόσμιο δημόσιο χρέος

Διαβάζοντας κανείς τον τίτλο του άρθρου μου, θα περίμενε να γράψω μια θεωρητικο-πολιτική πραγματεία για την κατάσταση του εθνικού κράτους ως ανθρώπινης οντότητας στις συνθήκες της παγκοσμιοποίησης, δηλαδή σε πλανητικές καταστάσεις, στις οποίες κυριαρχεί το παγκόσμιο χρηματοπιστωτικό σύστημα και το παγκόσμιο χρέος που το ίδιο δημιουργεί. Ζούμε στην εποχή της παγκοσμιοποίησης και ο ρόλος του εθνικού κράτους δεν είναι αυτός που ήταν κατά τους δυο τελευταίους αιώνες, δηλαδή κατά τον δέκατο ένατο και τον εικοστό αιώνα. Από την άλλη, το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα έχει εγκαθιδρυθεί ως το παγκόσμιο δικαστήριο και τιμητής όλων των ανθρώπινων πραγμάτων. Οι περιώνυμες «αγορές» ορίζουν την ιστορικο-κοινωνική μοίρα των κρατών και των κοινωνιών παγκοσμίως.

Λέω, λοιπόν, ότι δεν θα γράψω μια θεωρητικο-πολιτική πραγματεία για τη γέννηση και την κυριαρχία του παγκοσμίου δημοσίου χρέους. Αντιθέτως, θα γράψω σε μια απλή γλώσσα για τα προβλήματα της εποχής μας, τα οποία ο Κωνσταντίνος Τσουκαλάς στο θεμελιώδες βιβλίο του «Αόρατος Λεβιάθαν» χαρακτηρίζει άλυτα από καταστατικής απόψεως.

Αλλά ας εξετάσουμε τα παγκόσμια πολιτικά πράγματα με τη σειρά. Διαβάζουμε σε έγκυρες πολιτικές και οικονομικές σελίδες του διεθνούς έντυπου Λόγου (μεταξύ αυτών είναι και «Η Εφημερίδα των Συντακτών» – 20 Μαΐου 2022) ότι το παγκόσμιο δημόσιο χρέος ανέρχεται στα 300 τρισ. σε χρηματική αποτίμηση. Ως πολίτη αλλά και ως πολιτικό φιλόσοφο, η πληροφορία αυτή με έβαλε σε σκέψεις και σε προβληματισμούς. Το επιστημονικό έργο μου δεν φθάνει μέχρι αυτό το σημείο, να υπολογίζω το παγκόσμιο δημόσιο χρέος. Ωστόσο, αισθάνθηκα την επιστημολογική ανάγκη να απευθυνθώ σε συναδέλφους μου ειδικούς επιστήμονες επί του προκειμένου προβλήματος. Τους ρώτησα, λοιπόν, το εξής: Τι σημαίνει ότι η παγκόσμια πολιτική κοινωνία χρωστάει 300 τρισ.; Σε ποιον τα χρωστάει; Ποιοι είναι, επιτέλους, οι πιστωτές;

Θέλω να επαναδιατυπώσω το ερώτημά μου για να καταλάβουμε όλοι μας τι συμβαίνει στον κοινωνικό βιόκοσμό μας, στη δική μας καθημερινότητα. Ας υποθέσουμε ότι ως άτομο ή ως νοικοκυριό επιθυμώ να αποκτήσω ένα σπίτι για να κατοικήσω. Τότε δανείζομαι χρήματα (ο όρος «χρήμα» εδώ χρειάζεται ιδιαίτερη προσοχή) από μια τράπεζα. Η συμφωνία ανάμεσα στο άτομο και την τράπεζα εκτελείται όπως προβλέπεται, αλλά τα χρηματοπιστωτικά «χρήματα» του τραπεζικού φορέα δεν ελέγχονται από τον δανειολήπτη. Από την τράπεζα διοχετεύονται στο διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα, το οποίο με τη σειρά του κατασκευάζει «θεσμούς» τους οποίους η πολιτική νεωτερικότητα των τελευταίων δύο αιώνων ούτε μπορούσε να φαντασθεί.

Σε αυτή τη μικροκλίμακα της τραπεζικής συναλλαγής του πολίτη μπορούμε να τοποθετήσουμε τη χρηματιστηριακή συναλλαγή του εθνικού κράτους με το διεθνές χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οπότε τα ζητήματα που ανακύπτουν είναι κατά σειρά (χωρίς αξιολόγηση) τα εξής τρία:

Πρώτον, η Ελλάδα κατά την ιστορική φάση της πολιτικής και οικονομικής αναπτύξεως, εδώ και πενήντα χρόνια (ενδεικτικά: 1974-2022), έθεσε τον εαυτό της στη θέση του δανειολήπτη χωρίς να γνωρίζει ότι οι πιστωτές, δηλαδή οι δανειστές της, διενεργούν ανεξέλεγκτες χρηματοπιστωτικές πράξεις σε βάρος της εθνικής και πολιτικής υποστάσεώς της;

Το δεύτερο σημείο έχει να κάνει με το γεγονός (factum) ότι η Ευρωπαϊκή Ενωση, ως ανύπαρκτη (;) πολιτική οντότητα, είναι και αυτή υποχείριο του διεθνούς χρηματοπιστωτικού συστήματος. Θυμάμαι πως ο Πρωταγόρας έλεγε ότι το κριτήριο των ανθρώπινων καταστάσεων για τη διαμόρφωσή τους είναι ο άνθρωπος. Οπότε, λοιπόν, όλοι εμείς οι άνθρωποι του εικοστού αιώνα, όταν έχουμε να αντιμετωπίσουμε ένα θηρίο (εξω-ανθρώπινο και εξω-θεσμικό), όπως είναι το χρηματοπιστωτικό σύστημα, τι θα μπορούσαμε να κάνουμε;

Και το τρίτο ζήτημα έχει να κάνει με τον επαναπροσδιορισμό της σχέσης του χρηματοπιστωτικού συστήματος με τα επιμέρους εθνικά κράτη στη σύγχρονη εποχή μας. Και αυτός ο επαναπροσδιορισμός μόνον ανθρωποκεντρικός μπορεί να είναι.

Είμαι αισιόδοξος και παλεύω και όλοι μας παλεύουμε να φτιάξουμε «τον κόσμο που δεν υπάρχει ακόμη». Δανείζομαι τον όρο από τον Τσουκαλά, ο οποίος με τη σειρά του τον έχει, επιστημολογικά και θεωρητικά, επεξεργασθεί από τον Ερνστ Μπλοχ.

Τελικά, το ιστορικό μέλλον του ανθρώπου, όπως προκύπτει ακόμη από τις έρευνες των διεθνών ινστιτούτων, εξαρτάται από τους μηχανισμούς ελέγχου του εξω-θεσμικού παράγοντα που μιλάει με όρους χρηματοπιστωτικούς, ενώ σε αυτόν τον πλανήτη ζούνε άνθρωποι. Τελικά διαπιστώνω ότι χρειάστηκε να περάσουν μόλις σχεδόν ογδόντα χρόνια μετά το τέλος του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου (1945-2022) για να απομακρυνθεί η ανθρωπότητα από την ανθρωποκεντρική θεσμική δομή της και να ανακαλύψει τον βάρβαρο εαυτό της.

 * καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης