Εγκλήματα πολέμου

H ρωσική εισβολή στην Ουκρανία και οι συνεχιζόμενες στρατιωτικές επιχειρήσεις στο έδαφός της έφεραν για άλλη μία φορά στο προσκήνιο τους βομβαρδισμούς του ΝΑΤΟ εναντίον της Γιουγκοσλαβίας την περίοδο Μαρτίου-Ιουνίου 1999. Το ίδιο είχε συμβεί όταν η Ρωσία είχε εισβάλει στη Γεωργία το 2008, καταλαμβάνοντας τη Νότια Οσετία και την Αμπχαζία, και στην Ανατολική Ουκρανία το 2014. Οι στρατιωτικές επιχειρήσεις στην τελευταία οδήγησαν στην κατάληψη της Κριμαίας και στη δημιουργία των «αυτόνομων λαϊκών δημοκρατιών» του Ντονέτσκ και του Λουγκάνσκ. Κριτήριο της αξιολόγησης είναι η τήρηση ή μη του διεθνούς δικαίου, τόσο κατά την έναρξη των εχθροπραξιών όσο και κατά τη διάρκειά τους, ειδικά όσον αφορά την προστασία των αμάχων, τη διάπραξη ή μη εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας και γενικά τον σεβασμό του ανθρωπιστικού δικαίου.

Ο Καταστατικός Χάρτης των Η.Ε. και το Συμβούλιο Ασφαλείας θέτουν τα κριτήρια και λαμβάνουν αποφάσεις για τη νομιμότητα ή μη μιας στρατιωτικής επιχείρησης από ή κατά κράτους-μέλους του ΟΗΕ. Υποχρέωση των κρατών-μελών είναι η ειρηνική επίλυση των διαφορών τους. Εξαίρεση αποτελούν η από κοινού ανάληψη στρατιωτικής δράσης για τη διατήρηση της διεθνούς ειρήνης και ασφάλειας και η ατομική ή συλλογική άσκηση του δικαιώματος της αυτοάμυνας. Ωστόσο, η ρητή προϋπόθεση, οι δεσμευτικές αποφάσεις για κυρώσεις εναντίον κρατών να λαμβάνονται με τη σύμφωνη γνώμη των μονίμων μελών του Συμβουλίου Ασφαλείας, παρέχει στις Μεγάλες Δυνάμεις, όπως η Ρωσία και οι ΗΠΑ, την προστασία του βέτο. Ίσως ακόμη μεγαλύτερο εμπόδιο να αποτελεί το γεγονός ότι η εποχή της κήρυξης των πολέμων έχει παρέλθει οριστικά και τα κράτη εμπλέκονται σε στρατιωτικές επιχειρήσεις στο έδαφος άλλων, χωρίς τις τελετουργίες άλλων εποχών.

Υπέρ της νομιμότητας των ΝΑΤΟϊκών επιχειρήσεων στη Γιουγκοσλαβία προβλήθηκε το επιχείρημα ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις είχαν την έγκριση ενός «περιφερειακού οργανισμού» στον οποίο, σύμφωνα με τον Χάρτη, μπορεί να ανατεθεί έργο προάσπισης της ειρήνης και ασφάλειας στη συγκεκριμένη περιοχή, ενώ νομιμοποιείται να αναλάβει στρατιωτική δράση όταν ένα κράτος-μέλος του έχει δεχτεί επίθεση. Επίσης, το γεγονός ότι το Συμβούλιο Ασφαλείας απέρριψε πρόταση καταδίκης της ΝΑΤΟϊκής επιχείρησης (Απόφαση Σ.Α. 1244(1999)). Οι ΝΑΤΟϊκές επιχειρήσεις στη Γιουγκοσλαβία και η αντιμετώπισή τους από τη διεθνή κοινότητα δε δημιουργούν κάποιο πρότυπο για τη σύννομη αντιμετώπιση παρόμοιων κρίσεων στο μέλλον.

Σημείο καμπής όσον αφορά τις κυρώσεις για διάπραξη εγκλημάτων πολέμου είναι η μετάβαση από την αναζήτηση ευθυνών και την επιβολή κυρώσεων σε κράτη στη δίωξη και καταδίκη φυσικών προσώπων. Προηγήθηκε η δημιουργία, με αποφάσεις του Συμβουλίου Ασφαλείας των Η.Ε., δύο ειδικών Ποινικών Δικαστηρίων το 1993, εκείνου για την πρώην Γιουγκοσλαβία και το 1994 για τη Ρουάντα. Ακολούθησε τον Ιούλιο του 2002, η ίδρυση ενός γενικής αρμοδιότητας δικαστικού οργάνου, του Διεθνούς Ποινικού Δικαστηρίου (ΔΠΠ). Το τελευταίο είναι ένας διακυβερνητικός οργανισμός που επιλαμβάνεται υποθέσεων τις οποίες εθνικά δικαστήρια είναι απρόθυμα ή ανίκανα να εκδικάσουν ή εκείνες που θα του αναθέσει με απόφασή του το Συμβούλιο Ασφαλείας. Διώξεις ασκούνται κατά φυσικών προσώπων που κατηγορούνται για γενοκτονία, εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας και εγκλήματα πολέμου.

Μόνο 123 κράτη-μέλη του ΟΗΕ έχουν επικυρώσει το Καταστατικό του ΔΠΠ. Από τον κατάλογο απουσιάζουν μόνιμα μέλη του Συμβουλίου Ασφαλείας, όπως οι ΗΠΑ, η Κίνα, αλλά και η Ρωσία, καθώς επίσης η Ουκρανία και η Τουρκία. Τα κράτη αυτά δεν μπορούν να φέρουν προς εξέταση υποθέσεις στο Δικαστήριο. Όμως, η Ουκρανία έχει προβεί σε δήλωση ότι αποδέχεται τη δικαιοδοσία του για εγκλήματα που έχουν διαπραχθεί στην επικράτειά της, γεγονός στο οποίο αναφέρθηκε ο Γενικός Εισαγγελέας του Δικαστηρίου, όταν στις 22 Φεβρουαρίου ανακοίνωσε ότι θα διευρυνθεί η χρονική περίοδος της οποίας θα επιληφθεί, από τον Φεβρουάριο του 2014 (Κριμαία κ.λπ.) μέχρι και τον οριστικό τερματισμό της σημερινής κρίσης.

Την 1η Μαρτίου περισσότερα από 41 κράτη-μέλη του Δικαστηρίου, συμπεριλαμβανομένων της Ελλάδας και της Κύπρου, έφεραν προς εξέταση ενώπιον του ΔΠΠ την κατάσταση στην Ουκρανία, ζητώντας τη διερεύνηση τυχόν εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, γενοκτονίας και εγκλημάτων πολέμου. Συνεπώς, ανεξάρτητα με την έκβαση των στρατιωτικών επιχειρήσεων, όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία θα έχουν σημαντικές επιπτώσεις στη λειτουργία διεθνών θεσμών. Το σημαντικότερο, η ευθεία εμπλοκή της Ρωσίας, μιας υπερδύναμης, μόνιμου μέλους του Συμβουλίου Ασφαλείας των Η.Ε., σε υπόθεση ενώπιον του ΔΠΠ, παρά το γεγονός ότι ευθύνες θα αναζητηθούν σε άτομα και όχι συλλογικά και αφηρημένα στην κρατική οντότητα, θα θέσει σε χωρίς προηγούμενο δοκιμασία τους διεθνείς θεσμούς. Ανάλογη θα είναι και η ευθύνη όσων ασκήσουν εισαγγελικές και δικαστικές αρμοδιότητες αλλά και όσων αποφασίσουν να συνδράμουν ή να κλείσουν τις πόρτες σε αυτό το Δικαστήριο.

* Fellow, Πανεπιστήμιο Dalhousie, Χάλιφαξ, Καναδάς