Με αφορμή τα 95 χρόνια ζωής που συμπληρώνει φέτος ο σπουδαίος φιλόσοφος και επιστήμονας, ο σημαντικός διανοούμενος της Αριστεράς, με επιρροή και πέραν αυτής, Ευτύχης Μπιτσάκης, επιχειρούμε εδώ μια μικρή αναφορά σε ορισμένα πυρηνικά στοιχεία της αντίληψής του για τον άνθρωπο, που δεν είναι ίσως χωρίς ενδιαφέρον. Κληρονόμος και επίπονος καλλιεργητής ολόκληρης της φιλοσοφικής παράδοσης, έχει κατορθώσει να αναδείξει στις πραγματικές διαστάσεις του οτιδήποτε αφορά τον άνθρωπο που βρίσκεται μέσα στον κόσμο, τη φύση και την κοινωνία, μέσα στην ιστορία.
Ο άνθρωπος, κατά τον Ευτύχη Μπιτσάκη, ον πρωτίστως βιολογικό-φυσικό, γενετικά κοινωνικό, «προϊόν» μακράς εξέλιξης, έχοντας διέλθει τις φάσεις της ανθρωπογένεσης, οντογένεσης και νοογένεσης, βρίσκεται αντιμέτωπος με τους όρους και τις συνθήκες της ατομικής και κοινωνικής ζωής του που τον επηρεάζουν και τον καθορίζουν. Ξεπερνώντας την καθαρά ζωική φύση του δημιουργεί ιστορία.
Ο άνθρωπος είναι «ζώον πολιτικόν» που ενδιαφέρεται να γνωρίσει και να αλλάξει τον κόσμο. Κατά τον Αριστοτέλη, είναι το τελειότερο από τα ζώα, όταν τελειοποιείται, αλλά και το χειρότερο, όταν ξεφεύγει από τον νόμο και τη δικαιοσύνη. Και διαμορφώνεται προπαντός από τις συνθήκες. Είναι ένα ον φορέας αντιφατικών δυνατοτήτων: ιδιοσυγκρασία, παιδεία, οικογένεια, κοινωνικό περιβάλλον, συνθήκες προσδιορίζουν τελικά, μέσα από συχνά αδιαφανείς διαδρομές και σχέσεις, την προσωπικότητα.
Στη φιλοσοφική ανθρωπολογία του ο Μπιτσάκης μας μιλάει για την αλλοτρίωση του ανθρώπου, για την πλαστή-φενακισμένη συνείδηση, για το άτομο και το σύνολο, για το πρόβλημα της ηθικής, για το νόημα της ζωής, για τις ανθρώπινες δυνατότητες, για τον σοσιαλιστικό ανθρωπισμό, για τη θεωρία και την κοινωνική πρακτική, για την κομμουνιστική ουτοπία. Η ανθρώπινη «ψυχή» μπορεί να οριστεί ως το σύνολο των εσωτερικευμένων σχέσεων του ανθρώπου με τον κόσμο, συνειδητών και ασυνείδητων, καθώς και των ενυπαρχουσών δυνατοτήτων.
Το ανώτερο όριο ψυχικής ανάπτυξης, πέρα από το οποίο αρχίζει η ιστορία ενός εντελώς διαφορετικού ψυχισμού, ενός θεμελιακά νέου τύπου, που είναι αποκλειστικά ανθρώπινος: η ανθρώπινη συνείδηση. Η ανθρώπινη φύση, σύμφωνα κυρίως με τα δεδομένα της νευρολογίας και της ψυχολογίας, συγκροτείται από την οργανική ολότητα σχετικά αμετάβλητων και αμοιβαία καθοριζόμενων στοιχείων, κατηγορημάτων, σχέσεων και δυνατοτήτων του ανθρώπου, σε μια δεδομένη ιστορική στιγμή.
Η ανθρώπινη ουσία συνίσταται από την ολότητα του ψυχικού, πνευματικού, ηθικού και πολιτισμικού περιεχομένου της ζωής του ατόμου, όπως αυτό πραγματοποιείται εν κοινωνία και στην πορεία της ιστορίας. Βασική θέση του Ευτ. Μπιτσάκη είναι η ιστορικότητα της ανθρώπινης φύσης και της ανθρώπινης ουσίας, ότι δεν υπάρχει αναλλοίωτη ανθρώπινη φύση. Οτι δεν υπάρχει ανθρωπολογικό εμπόδιο για μια κοινωνία κοινής προσπάθειας και αλληλεγγύης. Για μια κοινωνία χωρίς ταξική εκμετάλλευση, βία και πόλεμο. Οτι η βαρβαρότητα που δεσπόζει στην ιστορία δεν είναι η μοίρα της ανθρωπότητας. Ο μεγαλοαστός ή ο μικροαστός δεν είναι ο τελευταίος «τύπος» της ανθρώπινης ιστορίας.
Το ανθρώπινο ον είναι προσωρινή, εξαρτημένη, εύθραυστη, αντιφατική, τραγική, από μια άποψη, ύπαρξη. Το ζώο που εξελίχθηκε σε άνθρωπο, σε έλλογο «ζώο», που κατέκτησε τους «ουρανούς» και φώτισε τις «ελάχιστες» φευγαλέες μορφές του υπομικρόκοσμου, κινδυνεύει να αυτοκαταστραφεί από τα δημιουργήματά του. Τώρα πια δεν πρόκειται μόνο για το «ψωμί».
Πρόκειται για την επιβίωση του ανθρώπινου είδους. Ο σοσιαλισμός, μας λέει ο Μπιτσάκης, δεν είναι μόνο αναγκαίος, σήμερα, για να αποτραπεί ο ολοκληρωτικός εκβαρβαρισμός της ανθρωπότητας ή και η εξαφάνισή της. Ο σοσιαλισμός είναι και εφικτός. Είναι και πραγματοποιήσιμος. Για να γίνει βιώσιμη η ανθρωπότητα και αξιοβίωτη η ζωή. Αλλά: Συν Αθηνά και χείρα κίνει!
*Διευθυντής ιατρός ΕΣΥ
