Σκέψεις για το ουκρανικό ζήτημα

Τα όσα συμβαίνουν στην Ουκρανία από τις αρχές του έτους αλλά και ειδικότερα σήμερα μας οδηγούν στην ασφαλή αποτίμηση ορισμένων διαπιστώσεων.

Πόσο σημαντική ήταν άραγε η Ουκρανία για την Ευρωπαϊκή Ενωση και τη Δύση γενικότερα; Πολλές αναλύσεις ειδικών τις τελευταίες εβδομάδες έγραφαν για τη «σημασία της Ουκρανίας για τη Δύση», για τις «σοβαρότατες συνέπειες μιας ουκρανικής κρίσης» εφόσον γινόταν εισβολή ή ακόμη και για την απόλυτη, σοβαρή και δυναμική παρέμβαση της Δύσης απέναντι σε όποιο κράτος δοκίμαζε μια εισβολή. Αυτό που συμβαίνει τις τελευταίες μέρες με τις «εξαγγελίες» για κυρώσεις, αλλά και το (ευγενικά σημειωμένο) «μούδιασμα» μετά τη ρωσική εισβολή δείχνει το δυστυχώς προφανές: Τελικά η Ουκρανία δεν είναι τόσο σημαντικός πόλος ώστε να «αξίζει» μια αρωγή πέραν των ευχολογίων. Ενώ παράλληλα η Ε.Ε. απέδειξε την έλλειψη κοινής στρατηγικής στη διαχείριση και αντιμετώπιση της κρίσης.

Η εικόνα που παρουσιάζεται από τα ελληνικά ΜΜΕ, πλην ελαχίστων εξαιρέσεων, δείχνει τη Ρωσία ως τη μείζονα απειλή της Δύσης. Δεν είναι έτσι. Οι ΗΠΑ (και κατά συνέπεια οι σύμμαχοί τους) θεωρούν μείζονα απειλή την Κίνα. Παράλληλα όμως η Ουάσινγκτον συνέχιζε-συνεχίζει να αναλύει τη Μόσχα μέσα από έναν ψυχροπολεμικό φακό διαμορφώνοντας εν τέλει μια αναγκαστική συμμαχία Ρωσίας-Κίνας (William Pozner, J. Mearsheimer). Κατά έναν τρόπο δημιουργώντας μια αυτοεκπληρούμενη προφητεία.

Η ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ αποτελεί αυτήν ακριβώς τη λογική της Ουάσινγκτον περί περιορισμού της Ρωσίας. Αυτή άλλωστε έχει περιγραφεί επαρκώς εδώ και πολλά χρόνια από αναλυτές και στρατηγικούς συμβούλους των ΗΠΑ όπως ο Ζ. Μπρεζίνσκι. Είναι προφανές πως η Μόσχα δεν θα δεχόταν ποτέ την ένταξη της Ουκρανίας στο ΝΑΤΟ καθώς αποτελεί γι’ αυτήν χώρο στρατηγικής και εθνικής σημασίας (οι Ρώσοι ανάγουν τον εθνικό τους μύθο στο Πριγκιπάτο του Κιέβου). Στρατηγικά η Ρωσική Ομοσπονδία ανησυχεί για μια πιθανή εγκατάσταση οπλικών συστημάτων αεράμυνας δυτικής προέλευσης ή ακόμη και εγκατάσταση βαλλιστικών όπλων.

Οποιος και όποια επιθυμεί να αντιληφθεί τι σημαίνουν οι «θρυλικές» κυρώσεις της Ευρωπαϊκής Ενωσης, των ΗΠΑ και λοιπών χωρών απέναντι στη Ρωσική Ομοσπονδία, δεν χρειάζεται να διαβάσουν τη δική μου ανάλυση ή άλλων συναδέλφων. Αρκεί μόνο να ψάξουν στο ίντερνετ και να διαβάσουν την επίδραση των κυρώσεων που επιβλήθηκαν στη Ρωσία το 2014, στο Ιράν, στη Σαουδική Αραβία κτλ. Αξίζει, δε, να ρίξετε και μια ματιά στην κρίση των πυραύλων της Κούβας το 1962. Τουλάχιστον στην ακαδημαϊκή κοινότητα η αποτελεσματικότητα των κυρώσεων ως μέσο άσκησης εξωτερικής πολιτικής έχει αναλυθεί εκτενώς.

Ποιος είναι ο πραγματικά χαμένος σε γεωπολιτικό και οικονομικό επίπεδο (πέραν φυσικά του λαού της Ουκρανίας που δέχεται την εισβολή); Μα φυσικά η Ευρωπαϊκή Ενωση, η οποία καλείται (για ακόμα μία φορά) να εισάγει φυσικό αέριο (αλλά και άλλα προϊόντα βασικών αναγκών) από τρίτες χώρες (πλην Ρωσικής Ομοσπονδίας) με αποτέλεσμα ανατιμήσεις στα προϊόντα. Την ίδια στιγμή οι ΗΠΑ αναμένεται να αυξήσουν τις εξαγωγές σχιστολιθικού αερίου. Ομως κυρίως αυτή η αποτυχία της Δύσης να προστατέψει την Ουκρανία θα εντείνει τις ανησυχίες των Βαλτικών Χωρών και της Πολωνίας καθώς δίνει την εντύπωση πως η Ε.Ε. και το ΝΑΤΟ δεν μπορούν να αναχαιτίσουν τη Μόσχα. Παράλληλα και ίσως πιο επικίνδυνα συντελεί στην ενίσχυση των φυγόκεντρων τάσεων σε μια χρονική στιγμή όπου το διεθνές σύστημα βρίσκεται σε φάση αναδιάταξης ισχύος.

Το Διεθνές Δίκαιο, που -δικαίως μεν, διακαώς δε- παρουσιάζουμε στην Ελλάδα ως «ευαγγέλιο», είναι σαφές (και δεν περίμενε κανένας σώφρων ρεαλιστής τη ρωσική εισβολή για να το πει) πως όπου ισχύει, ισχύει α λα καρτ και μόνο στην περίπτωση της αμοιβαίας αντίληψης αντίδικων κρατών περί της ισχύος του με ελάχιστες ίσως εξαιρέσεις. Στην πραγματικότητα το Διεθνές Δίκαιο αφορά μονάχα τις μικρές και τις αδύναμες δυνάμεις του παγκόσμιου θεάτρου των διεθνών σχέσεων, καθώς οι ισχυροί τούτου του μάταιου κόσμου λογίζουν την ισχύ τους ως το μόνο μέσο άσκησης πολιτικής. Και απέναντι στον κρότο των όπλων, δύσκολα μπορούν να κερδίσουν οι διπλωμάτες, όσο καλοί ρήτορες κι αν είναι…

*Υπ. διδάκτορας Διεθνών Σχέσεων, περιφερειακός σύμβουλος Νοτίου Αιγαίου