Ενα βιβλίο μοναδικό ντοκουμέντο

Σε μια ανηφορίτσα προς τα Κουπόνια (Ανω Ιλίσια) ήταν το σπίτι όπου έμενε ο Στέργιος. Η εικόνα είναι από αυτές που δεν σβήνονται. Ενα δωμάτιο σε μια αυλή, μάλλον παλιά αποθήκη που ο ιδιοκτήτης της την αξιοποίησε για να τη νοικιάσει σε φοιτητές. Κάτω τσιμέντο. Οι τοίχοι βαμμένοι με ασβέστη μέχρι το πάτωμα, ένα μόνο παράθυρο στην αυλή και βέβαια η τουαλέτα στην άλλη άκρη της. Μοναδικά έπιπλα ένα πτυσσόμενο ράντσο, ένα πτυσσόμενο τραπέζι (απαραίτητο για κάθε φοιτητή τότε), μια παλιά καρέκλα καφενείου, κάπου σε μια γωνιά μια παλιά βαλίτσα -εκείνες με τα καρό σχέδια- με τα λιγοστά ρούχα του και αντί για ντουλάπα μερικά καρφιά στον τοίχο. Κάποια εσοχή -αν θυμάμαι καλά- στον τοίχο φιλοξενούσε μερικά βιβλία. Εκεί ζούσε ο Στέργιος, για λίγες ώρες βέβαια, γιατί συχνά δούλευε στις οικοδομές και την υπόλοιπη μέρα έτρεχε στο πανεπιστήμιο ή στις κομματικές και άλλες συνελεύσεις. (…)

(…) Νομίζω ότι είναι το πρώτο έργο που αναφέρεται στην πρόσφατη ελληνική πολιτική ιστορία γραμμένο από έναν άνθρωπο με πολιτική σκέψη και δράση και όχι από έναν ιστορικό ή απλό παρατηρητή, και το οποίο θίγει το μεγάλο και «απαγορευμένο» ζήτημα της ένοπλης δράσης.

Ο Κατσαρός δεν γράφει για να εξωραΐσει την προσωπική του ιστορία, δεν στρογγυλεύει τις εκτιμήσεις του, δεν αποφεύγει τις δύσκολες στιγμές. Μπορεί να μην αποκαλύπτει λεπτομέρειες, αλλά τολμά να γράψει αυτά που έζησε, έτσι όπως εκείνος τα ένιωθε τότε. Κρίνει με τα δικά του θεωρητικά εργαλεία και ταυτόχρονα αποκαλύπτει τις ενδόμυχες σκέψεις και αμφιβολίες του. Η χρονική απόσταση που μας χωρίζει από εκείνη την εποχή μάς έχει εξοπλίσει πια με μεγαλύτερη νηφαλιότητα για να κρίνουμε.

Ο ιστορικός, αλλά και όποιος ενδιαφέρεται για τους προβληματισμούς, τις εμπειρίες, την κριτική και την αυτοκριτική ενός ανθρώπου που τοποθετεί αμετάκλητα τον εαυτό του στην «επαναστατική πρωτοπορία», έχει μπροστά του μια μοναδική μαρτυρία. Ο Στέργιος Κατσαρός καταθέτει με σαφήνεια τη δική του εκδοχή για την περίοδο της «θύελλας και της ορμής», πλουτίζει την οξυδερκή εξιστόρηση των συνθηκών (ιδιαίτερα από το ’65 ώς το ’74) με παραδείγματα από τον διεθνή χώρο, αναγνωρίζει τα λάθη του και προσπαθεί να περιγράψει με αφοπλιστική ειλικρίνεια τα συναισθήματα του ξεσηκωμένου νέου που πίστευε ότι «η επανάσταση θα έφτανε σύντομα». «Μόνο όποιος δεν έχει ερωτευτεί πραγματικά δεν μπορεί να νιώσει αυτή την υπέρτατη έκρηξη ευτυχίας», γράφει σε ένα σημείο. «Και όλα αυτά, μέσα σε μια ερεθιστική ατμόσφαιρα από οδοφράγματα, φωτιές, δακρυγόνα και μολότοφ…».

Το βιβλίο του Στέργιου Κατσαρού κρύβει όμως πολλές εκπλήξεις για όσους ίσως νομίζουν ότι ασχολείται μόνο με τις επαναστατικές τάσεις και οργανώσεις της Αριστεράς, με τον ρόλο της βίας στη σύγχρονη ιστορία και με τη δυναμική αντίσταση κατά της χούντας. Οι καίριες επισημάνσεις του για τη νεοελληνική κοινωνία -«το όνειρο της στέγης», το «σχέδιο αντιπαροχή» και «η ιδεολογία του διαμερίσματος»- ή οι διεισδυτικές παρατηρήσεις του για την ψυχολογία διαφόρων προσώπων σε σχέση με την ταξική ή κοινωνική καταγωγή τους δίνουν έναν διαφορετικό χαρακτήρα στο βιβλίο.

Η πρόσφατη ελληνική ιστορία διανθίζεται με στοιχεία «εγχειριδίου για έναν καλό συνωμότη», ενώ η αποκαλυπτική περιγραφή της κατάστασης στην Κούβα, στην οποία βρέθηκε ως… ναυαγός ο Κατσαρός λίγο μετά τον θάνατο του Τσε Γκεβάρα, συνοδεύεται με μια μυθιστορηματική περιπέτεια στην Τήνο, όπου πραγματοποιεί παράνομες επαφές στο σπίτι του Γιαννούλη Χαλεπά…

Ο Στέργιος Κατσαρός σίγουρα δεν ήθελε να γράψει ένα λογοτεχνικό έργο, αλλά τα δοκιμασμένα εκφραστικά μέσα του αποκαλύπτουν έναν πλούσιο εσωτερικό κόσμο που σπάει το ιδεολογικοπολιτικό περίβλημα και μας προσφέρει ορισμένες συγκλονιστικές σελίδες, όπως της νύχτας του Πολυτεχνείου ή του αυθόρμητου «αποχαιρετισμού στα όπλα», σχεδόν με κινηματογραφικό τρόπο. Ο Κατσαρός είναι αναμφίβολα σκληρός στους πολιτικούς χαρακτηρισμούς του. Πολλές φορές σαρκάζει και αυτοσαρκάζεται, αλλά δεν μπορεί να κρύψει την τρυφερότητα που διαπερνά τις περιγραφές του, ούτε τις προσωπικές στιγμές της αγωνίας του στη φυλακή.

Η μαρτυρία του είναι βαθιά ανθρώπινη και απομυθοποιητική. Ας τη διαβάσουν προσεκτικά όλοι όσοι ενδιαφέρονται για την ιστορία των τελευταίων σαράντα χρόνων και όχι μόνο όσοι ψάχνουν να ανακαλύψουν τρομοκράτες.

● Το κείμενο αυτό γράφτηκε τον Απρίλιο του 1999 και είναι απόσπασμα από την εισαγωγή μου στην πρώτη έκδοση του βιβλίου του Στέργιου Κατσαρού που κυκλοφόρησε τότε από τις εκδόσεις «Μαύρη Λίστα». Διαβάζοντάς την ξανά σήμερα, σχεδόν 23 χρόνια αργότερα, δεν θα άλλαζα ούτε μια λέξη. Η τωρινή τέταρτη έκδοση του βιβλίου του Στέργιου Κατσαρού -προσφορά της «Εφημερίδας των Συντακτών»- ας είναι φόρος τιμής σε έναν γνήσιο επαναστάτη, έναν αυθεντικό λαϊκό αγωνιστή και έναν εξαιρετικό διανοούμενο.