«Ο νους, όταν ονειρεύεται, δεν έχει υπομονή»

«Είναι πολύ αργά. Το χάσαμε το παιχνίδι. Γιατί να μην παραδεχτούμε ότι είμαστε πια μια κρύα, μοναχική πόλη; Αλλες πόλεις το έχουν παραδεχτεί. Τουλάχιστον θα ακολουθήσουμε το ρεύμα. Η ψυχή αυτής της πόλης δεν είναι άρρωστη, κύριε Ράιντερ, αλλά νεκρή. Είναι πολύ αργά τώρα. Ισως δέκα χρόνια πριν. Τότε υπήρχε μια ευκαιρία. Αλλά όχι τώρα».

Ο κύριος Ράιντερ, διεθνούς φήμης πιανίστας, είναι ο ήρωας του Καζούο Ισιγκούρο στο βιβλίο «Οι Απαρηγόρητοι» που κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός σε εξαιρετική μετάφραση της Αργυρώς Μαντόγλου. Η μεταφράστρια τον ακολουθεί πιστά σε 641 σελίδες, σε μονοπάτια μιας δύσκολης ονειρικής αφήγησης. Το βιβλίο εκδόθηκε το 1995 και φαίνεται πως πρόκειται για την πιο πειραματική δουλειά του. Το ελληνικό αναγνωστικό κοινό, που τον αγαπά ιδιαίτερα, θα πρέπει να αφεθεί στην αφηγηματική ικανότητά του δίχως να περιμένει τους κανόνες που διέπουν μια ομαλή λογοτεχνική εμπειρία.

Θα συμφωνήσω με την απόδοση του τίτλου στον πληθυντικό και όχι «Ο Απαρηγόρητος» όπως είχε κυκλοφορήσει παλιότερα. Στα όνειρα του κυρίου Ράιντερ οι απαρηγόρητοι είναι πολλοί. Είναι οι άνθρωποι, είναι και η ίδια η πόλη. Μια πόλη άγνωστη, σχεδόν καφκική, στην καρδιά της Κεντρικής Ευρώπης, που δεν μαθαίνουμε ποτέ το όνομά της και που φαίνεται πως έχει «ζωντανέψει» στο υποσυνείδητο του ήρωα για να φιλοξενήσει αυτόν και τα πρόσωπα γύρω του.

Οπως και στα άλλα βιβλία του Ισιγκούρο, έτσι και εδώ, έχουμε έναν ήρωα που παρατηρεί και αντιμετωπίζει τον έξω κόσμο προσπαθώντας να τοποθετηθεί μέσα σε αυτόν και να ανασυγκροτήσει τη ζωή του αφομοιώνοντας το παρελθόν του. Ο κύριος Ράιντερ καταφθάνει στο ξενοδοχείο του, και ο αναγνώστης βυθίζεται στα ανερμάτιστα δαιδαλώδη όνειρά του. Ισως εκεί να αναγνωρίσει τη σημειολογία των δικών του ονείρων, παρατηρώντας πως πρόκειται για ένα δίκτυο όπου κατά τον Φρόιντ συμβαίνουν σωματικές και ψυχικές διεγέρσεις, εικόνες, λέξεις, εμπειρίες σύγχρονες και διαχρονικές του ονειρευομένου βρίσκουν την εγγραφή τους σε πολλαπλά επίπεδα ψυχικής διεργασίας.

Ο Ράιντερ μεταφέρθηκε σε αυτή την πόλη όχι απλώς για να δώσει ένα ρεσιτάλ αλλά για να δώσει μια σημαντική ομιλία σχετικά με τη φύση των ζητημάτων που αντιμετωπίζουν οι κάτοικοι. Το να έχουν έναν πολιτιστικό ηγέτη μοιάζει να είναι ένα μεγάλο ακανθώδες ζήτημα. Η υπαρξιακή αγωνία του καλλιτέχνη, να έχει έναν σημαντικό ρόλο στον κόσμο, αντικατοπτρίζεται στα όνειρά του.

Στον κόσμο αυτό, ο πολιτισμός έχει τον κύριο λόγο και οι εκπρόσωποί του είναι παγκόσμιοι ταξιδιωτικοί διπλωμάτες που πηγαίνουν από χώρα σε χώρα για να λύσουν προβλήματα. Η μουσική παίζει βασικό ρόλο. Ομολογώ πως μπήκα στον πειρασμό να βρω τα μουσικά κομμάτια που αναφέρονται στο βιβλίο. Δεν τα κατάφερα, οπότε εικάζω πως είναι όλα φανταστικά.

Μια άλλη μεγάλη συνθήκη που αναδεικνύει το βιβλίο είναι η συχνά διαταραγμένη προσωπική ζωή των μεγάλων καλλιτεχνών που δεν καταφέρνει να ισορροπήσει ποτέ. Ο χρόνος που αφιερώνουν στην Τέχνη έρχεται σε ρήξη με τον χρόνο που χρειάζεται ένας άνθρωπος για να κρατήσει μια οικογένεια, γονείς και φίλους. Ο συγγραφέας εντόπισε την καρδιά ενός προβλήματος που φαίνεται να τον απασχολεί έντονα καθώς κι εκείνος δουλεύει κλεισμένος στην μοναχικότητα που απαιτεί η συγγραφή. Με τύψεις ίσως, και ενοχές, για όσους τον περιμένουν στον «έξω» κόσμο.

Η γεωγραφία, όπως την γνωρίζουμε όλοι, δεν έχει θέση στους «Απαρηγόρητους». Ο Ράιντερ μεταφέρεται από το ξενοδοχείο του στο κέντρο της πόλης σε μια συνάντηση, ύστερα μακριά σε ένα δάσος και μετά, όταν έρθει η ώρα να επιστρέψει, θα περπατήσει μέσα από την κουζίνα του χώρου συνάντησης και, μέσω μιας πόρτας που επικοινωνεί, στην κουζίνα του ξενοδοχείου του.

Αυτή η παράξενη «κινητικότητα», όπως ακριβώς συμβαίνει στα όνειρά μας, μεταφέρεται επιτυχημένα από τον συγγραφέα που σε μια συνέντευξή του είχε πολύ εύστοχα εξηγήσει: «Ο νους, όταν ονειρεύεται, δεν έχει υπομονή για την ακολουθία που συμβαίνει στη ζωή. Αρχισα να διακρίνω παραλληλισμούς ανάμεσα στη μνήμη και στο όνειρο – και τα δυο το μυαλό μας τα διαχειρίζεται ανάλογα με τις συναισθηματικές ανάγκες της διάθεσης στην οποία βρισκόμαστε. Η γλώσσα των ονείρων μού επέτρεψε να γράψω μια ιστορία που θα διαβαζόταν ως μεταφορική αφήγηση και όχι ως σχόλιο σε μια συγκεκριμένη κοινωνική πραγματικότητα».

Ο Ράιντερ σχεδόν ποτέ δεν ξέρει πού πηγαίνει, αλλά δίπλα του περνούν όλα τα μεγάλα ζητήματα που απασχολούν τον σύγχρονο άνθρωπο. Η υποκρισία μιας κοινωνίας, η κοινή γνώμη που άγεται και φέρεται, τα εργασιακά δικαιώματα των φτωχών, η αυστηρή κριτική γονιών που καταπιέζουν τα παιδιά τους, η τέχνη και οι παράγοντες που την πλαισιώνουν, η μοναξιά που φέρνει η καταξίωση και πολλά άλλα μεγάλα ζητήματα που αποτελούν τον κόσμο του σύγχρονου ανθρώπου. Ναι, με δυσκόλεψε στην αρχή να εναρμονιστώ με τους «Απαρηγόρητους», αλλά όταν άφησα πίσω μου τη συμβατική ανάγνωση που όλοι γνωρίζουμε, ο Ισιγκούρο με αντάμειψε με μια σπουδαία λογοτεχνική εμπειρία.