Με το ερώτημα εάν ο ριζοσπαστισμός αρκεί από μόνος του για να χαρακτηριστεί ως διαφωτισμός να τριγυρίζει στο μυαλό μας, αναρωτιόμαστε γιατί όλοι εκείνοι οι λόγιοι του 19ου και του 20ού αιώνα –υλιστές ή μη – δεν υιοθετούσαν τον όρο «νεοελληνικός διαφωτισμός» ως το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, προτιμώντας τον ελαφρώς σωστότερο όρο «ελληνική αναγέννηση».
Ναι μεν η ελληνική ιστοριογραφία φωτογραφίζει και συμπεριλαμβάνει τις εταιρείες του Ρήγα και των Φιλικών ως τις «σχολές» που συνέβαλαν περισσότερο στον λεγόμενο νεοελληνικό Διαφωτισμό, ωστόσο είναι ξεκάθαρο ως ανάγνωσμα πως οι συγκεκριμένοι κύκλοι δεν γέννησαν τίποτα καινούργιο όσον αφορά την κοινωνική πρόοδο.
Τόσο ο Ρήγας, όσο και οι λόγιοι των Παρισίων, ο Περραιβός, ο Βούλγαρης, οι Φιλικοί και οι άλλοι κατάφεραν ώς ένα βαθμό να μεταλαμπαδεύσουν τις ήδη υπάρχουσες ιδέες των Ευρωπαίων διαφωτιστών στα ελλαδικά εδάφη, τρέφοντας έτι περισσότερο την ανυπομονησία των ελληνόφωνων χριστιανών της Βαλκανικής για κοινωνική απελευθέρωση.
Ο σκοταδισμός και η εμμονή της Εκκλησίας –σε όλες τις βαθμίδες της– με τη βυζαντινή κληρονομιά σπεύδουν να αναχαιτίσουν όποιες νέες ιδέες εν τη γενέσει τους, την ίδια ακριβώς ώρα που στην Ευρώπη συστήνεται η Ιερά Συμμαχία, η οποία έχει ως απόλυτο λόγο ύπαρξης την καταπολέμηση των αιρετικών ιδεών του ιακωβινισμού.
Μια πιο σύγχρονη περιδιάβαση της Ιστορίας ωστόσο, έχοντας πια απομακρυνθεί χρονικά όχι μόνο από τα πρώτα χρόνια της νεωτερικότητας αλλά και από το πρώτο μισό του 20ού αιώνα, θα μπορούσε να συμπεριλάβει στο κάδρο της ιστορικής έρευνας και μελέτης για τον ελληνικό Διαφωτισμό εκείνες τις φωνές που πράγματι συνέβαλαν στο να κάνει η ελληνική σκέψη το επόμενο βήμα.
Μια αποστασιοποιημένη και ψύχραιμη πολιτικά ιστορική ματιά θα μπορούσε κάλλιστα να τοποθετήσει τον νεοελληνικό Διαφωτισμό να συμβαίνει και να αναπτύσσεται με μια σημαντική καθυστέρηση: στα χρόνια του 20ού αιώνα.
Ο «Διαφωτισμός» αυτός εξελίσσεται σε δύο φάσεις: σε πρώτη φάση, στις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, στεκόμαστε στις λόγιες φωνές και τις προοδευτικές γραφίδες, όπως του Γεωργίου Σκληρού, του Πατρινού Δρακούλη, του Σταύρου Καλλέργη και συναντάμε επίσης τους δημοτικιστές, τους αντισυμβατικούς ιστοριογράφους Ζεύγο και Κορδάτο, τους ρεμπέτες, τις ποιητικές γενιές του ’20 και του ’30, τον Καβάφη, τον Καζαντζάκη, ακόμη και τον Ιωνα Δραγούμη στα ύστερα έργα του. Ολοι αυτοί έθεσαν τις πιο στέρεες βάσεις για να πατήσει η επόμενη γενιά, να εμπνευστεί και να δημιουργήσει, ώστε να μπορέσει να επιφέρει και τις μεγάλες κοινωνικές αλλαγές στο ελληνικό σκηνικό.
Στη γενιά της «δεύτερης φάσης του σύγχρονου νεοελληνικού Διαφωτισμού» του 20ού αιώνα συμπεριλαμβάνονται, μεταξύ πολλών, προσωπικότητες όπως ο Θεοδωράκης, ο Χατζιδάκις, ο Καμπανέλλης, ο Ρίτσος, ο Βάρναλης, οι νομπελίστες ποιητές, ο Καστοριάδης, οι Ελληνες του «Ματαρόα», ο Μάνος Ελευθερίου, ο Μάνος Λοΐζος, η Μερκούρη, η Φαραντούρη κ.λπ.. Η γενιά αυτή εξορίζεται, διαβάζεται και ακούγεται στα κρυφά, γεννά ένα νέο σύγχρονο κύμα φιλελληνισμού και κρατά τη φλόγα της κοινωνικής αλλαγής σιγοκαίουσα, μέχρι το απόλυτο σύμβολό της: την εξέγερση του Πολυτεχνείου.
*ιστορικός, μεταπτυχιακός σπουδαστής Νεότερης και Σύγχρονης Ιστορίας (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου), απόφοιτος Ιστορίας-Αρχαιολογίας και Διαχείρισης Πολιτισμικών Αγαθών (Πανεπιστήμιο Πελοποννήσου)
Η επιστολή δημοσιεύτηκε στο φύλλο της «Εφ.Συν.» τη Δευτέρα 24/01/2022.
-320x213.jpg)
