Ταξίδι στην πίσω αυλή ενός πολύχρωμου κόσμου που σήμερα βράζει

«Ημασταν μια ομάδα συγγραφέων που αποφασίσαμε να πούμε όσα αρνιόντουσαν οι κυβερνήσεις μας. Χρησιμοποιήσαμε το παραδοσιακό αστυνομικό, και προσθέσαμε ένα πράγμα: την ιστορία» (Λουίς Σεπούλβεδα).

«Ομως, πώς στο δαίμονα να δουλέψεις με αστυνομικούς όταν οι αστυνομίες στη Λατινική Αμερική ήταν “η δύναμη του κακού”; Οταν το βασικό θέμα προς αποκάλυψη, ήταν τα εγκλήματα του κράτους; Ησουν αναγκασμένος να επανεφεύρεις το είδος» (Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ).

«Ανακαλύψαμε ότι ήμασταν ιδιαιτέρως ασεβείς, αφού πήραμε από τα μυθιστορήματα περιπέτειας, πήραμε από το παραδοσιακό αστυνομικό μυθιστόρημα, πήραμε από τη μεγάλη αμερικανική κληρονομιά του μυστηρίου, τα κάναμε δικά μας» (Σεπούλβεδα).

«Περισσότερο από ένα ομοιογενές στυλ, υπήρχαν μάλλον κοινές ανησυχίες. […] Ολη η ομάδα είχε ισχυρό παρελθόν. Κάποιοι ήταν με τους αντάρτες στην Αργεντινή, άλλοι στο φοιτητικό κίνημα στο Μεξικό» (Τάιμπο).

«Είχαμε μια επείγουσα ανάγκη να συνθέσουμε την πραγματικότητα για να μπορέσουμε να την κάνουμε κατανοητή» (Σεπούλβεδα).

Ο Λουίς Σεπούλβεδα (1949-2020) είναι εκεί, τέσσερα χρόνια πριν πεθάνει από κορονοϊό, στο ντοκιμαντέρ «Latin Noir» του συγγραφέα, σκηνοθέτη και μεταφραστή Ανδρέα Αποστολίδη, το πρώτο διεθνώς με θέμα αυτή τη λογοτεχνία τη σημαδεμένη κοινωνικά και πολιτικά, χωρίς να είναι προπαγανδιστική. Πρόκειται για μια ελληνο-γαλλο-μεξικανική παραγωγή 55΄ που προβλήθηκε στο κανάλι ARTE, και ξεκινά από το Γαλλικό Ινστιτούτο (19/1/22) και τον «Δαναό» (23/1/22) το ταξίδι της στις ελληνικές αίθουσες, σε διάλογο με το ομότιτλο βιβλίο του Αποστολίδη, το «Λάτιν Νουάρ» (εκδ. Αγρα). Ενα έργο αναφοράς με τις συναρπαστικές ιστορίες-πίσω-από-τα-μυθιστορήματα του λατινοαμερικανικού «νουάρ», από τα μεσοπολεμικά χρόνια, οπότε εμφανίστηκε, μέχρι σήμερα. Περιλαμβάνει και πολύτιμα Ευρετήρια συγγραφέων, ιστορικών προσώπων, κινημάτων, ελληνικής και αγγλόγλωσσης βιβλιογραφίας, τίτλων ταινιών και μυθιστορηματικών χαρακτήρων.

Η παρουσία του Χιλιανού συγγραφέα σε καθηλώνει στην ταινία. Το ίδιο και ο Μεξικανός Πάκο Ιγνάσιο Τάιμπο ΙΙ (γ.1949) και ο Κουβανός Λεονάρδο Παδούρα (γ.1955) και, από τη νεότερη γενιά του «μαύρου μυθιστορήματος», ο Περουβιανός Σαντιάγο Ρονκαλιόλο (γ. 1975) και η Αργεντίνα Κλαούντια Πινιέιρο (γ.1960). Πέντε εμβληματικοί συγγραφείς ξεναγούν το κοινό στις εμβληματικές πρωτεύουσες αυτού του δημοφιλούς λογοτεχνικού ρεύματος που, σωστά, ο Αποστολίδης το βάφτισε «Latin Noir» σε αντιδιαστολή με το σκανδιναβικό «Nordic Noir». Ο όρος «novela negra» καθιερώθηκε το 1984, αντλώντας την έμπνευσή του από τη γαλλική σειρά μεταπολεμικών «σκληρών» αστυνομικών «Série Noire».

Με αφορμή λοιπόν την πρεμιέρα του ντοκιμαντέρ, ο Λεονάρδο Παδούρα, ο Σαντιάγο Ρονκαλιόλο και ο Πέτρος Μάρκαρης ανταλλάσσουν τα σχόλιά τους στις σελίδες της «Εφ.Συν.».

Σήμερα, το λογοτεχνικό ρεύμα με τα «μαύρα μυθιστορήματα» που εξαπλώθηκε από τα μέσα του 1970 στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού, συμπληρώνει σχεδόν μισόν αιώνα αμείωτης δυναμικής. Μισόν αιώνα κατά τον οποίο οι εκπρόσωποί του καλλιέργησαν τον κοινωνικό ρόλο της ανήσυχης λογοτεχνίας, σπρώχνοντας στα όρια το θέμα της δημόσιας ευθύνης των διανοούμενων. Διότι τότε, όταν στην Ελλάδα ξεκινούσε η Μεταπολίτευση, στο νότιο ημισφαίριο με τις αχανείς ταξικές και οικονομικές ανισότητες, την απύθμενη συστημική διαφθορά και το στρατοκρατικό κλίμα, οι συγγραφείς αλλά και τα μέλη της οικογένειάς τους δολοφονούνταν για όσα τολμούσαν να γράψουν αμφισβητώντας την κρατική εξουσία. Οπως το 1977 στην Αργεντινή ο Ροδόλφο Ουόλς, πρόδρομος της λογοτεχνίας-ντοκουμέντο («Επιχείρηση σφαγή») που σκάλισε μια υπόθεση μυστικών εκτελέσεων σκοτώθηκε σε «συμπλοκή» με άντρες της Ασφάλειας. Και το 1976 «εξαφανίστηκε» ο σεναριογράφος κόμικς Εκτορ Οέστερχελντ («Ο Κοσμοναύτης του απείρου») και δολοφονήθηκαν οι τέσσερις κόρες του.

Ενα πολύ σκοτεινό τοπίο υπάρχει πίσω από όλους αυτούς τους συγγραφείς και τις αστυνομικές ιστορίες τους. Το 1970 όλες σχεδόν οι χώρες της Λατινικής Αμερικής έχουν δικτατορίες ή αυταρχικά καθεστώτα, οι διώξεις είναι αμείλικτες στη Χιλή κυριαρχεί ο Πινοτσέτ (1973-1990), στην Αργεντινή ο Βιδέλα (1976-1983), στο Περού μαίνεται ένας εμφύλιος και από το 1990 αναλαμβάνει πρόεδρος ο διεφθαρμένος Φουχιμόρι, οι δολοφονίες, οι εξαφανίσεις, τα βασανιστήρια, ο διεφθαρμένος κρατικός μηχανισμός, κι έπειτα η στρατηγική της λήθης για το παρελθόν συνθέτουν μια δυστοπική κανονικότητα που συνεχίζεται το 1980, το 1990, και παίρνει μορφές ασύλληπτης βίας με τον πόλεμο των ναρκωτικών μετά το 2000.

Η πεντάδα στην ταινία του Αποστολίδη μάς μεταφέρει στην Πόλη του Μεξικού, στο Σαντιάγο, στην Αβάνα, στη Λίμα και στο Μπουένος Αϊρες, όπου χτυπάει η καρδιά του λατινοαμερικανικού «νουάρ». Και μας συστήνει τους κορυφαίους λογοτεχνικούς χαρακτήρες του μετά το 1976, με αναφορές όλοι τους στους σκληροτράχηλους πρωταγωνιστές του βορειοαμερικανικού «νουάρ». Είναι ο μονόφθαλμος Εκτορ Μπελασκοαράν-Σάυν του Τάιμπο, ο οπίος πρωτοεμφανίζεται 1976. Επειτα ο κυνικός αλλά και αθεράπευτα ιδεαλιστής αντι-μπάτσος Μάριο Κόντε του Παδούρα, που πρωτοεμφανίζεται το 1991. Παράλληλα από το 1993 ο Χουάν Μπελμόντε του Σεπούλβεδα, με το όνομα διάσημου ταυρομάχου και επαναστατικό παρελθόν. Και το 2006 ακολουθεί ο αντεισαγγελέας Πρωτοδικών Φέλιξ Τσακαλτάνα του Ρονκαλιόλο.

Είναι πολλά τα σημαντικά ονόματα του «λάτιν νουάρ». Η πρώτη γενιά είναι παρακλάδι, λέει ο Αποστολίδης, των μεγάλων του «λατινοαμερικανικού Μπουμ του 1960», άλλωστε δυο κορυφαίοι εκπρόσωποί του, ο Κάρλος Φουέντες και ο Μάριο Βάργκας Λιόσα, έγραψαν και «νουάρ». Εξέχουσες φωνές επίσης οι Ραφαέλ Μπερνάλ, Ντανιέλ Τσαβαρία, Μανουέλ Πουίχ, Ρικάρντο Πίλια με alter ego τον Εμίλιο Ρένσι, ο παραγωγικός Χοσέ Δίας Ετερόβιτς με τον ντετέκτιβ Ερέδια, ο Σαντιάγο Γκαμπόα κ.ά. Συνδετικός κρίκος ανάμεσα στις γενιές του 1970 και του 2000 ο σπουδαίος Ρομπέρτο Μπολάνιο. Μετά το 2000 ξεχωρίζουν οι Γκιγιέρμο Ορσι, Ραούλ Αρχεμί, Ερνέστο Μάγιο κ.ά. Οσο για την Πινιέιρο, το ενδιαφέρον είναι ότι μεταφέρει τη δράση στις περιφραγμένες κοινότητες των νεοφιλελεύθερων ελίτ οι οποίες πλούτισαν μέσα από το ίδιο σύστημα που έθρεψε τις δικτατορίες και συντηρεί τις αντιθέσεις.

Τελικά το λατινοαμερικανικό «νουάρ» ταξιδεύει το αναγνωστικό κοινό του στην πίσω αυλή ενός πολύχρωμου κόσμου που σήμερα βράζει και ίσως να κυοφορεί μεγάλες πολιτικές ανατροπές, οι οποίες μπορεί να δώσουν ώθηση στον πλανήτη να γυρίσει αλλιώς. Δεν είναι τυχαίο –το σημειώνει ο Αποστολίδης– ότι οι συγγραφείς αφήνουν το τέλος των ιστοριών τους ανοιχτό, χωρίς οριστική νίκη της αλήθειας. Οι έρευνες δεν κλείνουν, οι εγκληματίες δεν αποκαλύπτονται πάντα ή δεν τιμωρούνται, όμως η αναζήτηση της αλήθειας προχωρά, και πάντα υπάρχει ένας λόγος να αφοσιωθεί κανείς σε μια υπόθεση, γράφει ο Ετερόβιτς, «έστω και αν το αποτέλεσμα είναι μια εφήμερη σκιά δικαιοσύνης».

Latin Noir

Μια λογοτεχνία που κλείνει το μάτι στο αναγνωστικό κοινό

Γιατί το λατινοαμερικανικό «νουάρ», αυτή η λογοτεχνία δράσης που «κλείνει το μάτι στο αναγνωστικό κοινό» όπως λέει ο Τάιμπο, εξακολουθεί να μας συνεπαίρνει μισόν αιώνα από τη θεμελίωσή του; Ποιες είναι οι ιδιαιτερότητες του «Latin noir» σε σχέση με τα άλλα μεγάλα ρεύματα της «νουάρ» λογοτεχνίας, το «Nordic» και το «Μεσογειακό» noir; Ποια είναι τα ζητούμενα της παλιάς γενιάς συγγραφέων και ποια της νέας γενιάς που εμφανίστηκε στις προθήκες μετά το 2000; Ποιος είναι ο ρόλος του ανήσυχου συγγραφέα μπροστά σε μια πραγματικότητα όπως η νοτιοαμερικανική; Ποια είναι εντέλει η συνεισφορά των «μαύρων» νοτιοαμερικανικών αστυνομικών μυθιστορημάτων στη διαμόρφωση της συνείδησης του αναγνωστικού κοινού;

Αυτά τα ζητήματα σχολιάζουν στην «Εφ.Συν.» ο Λεονάρδο Παδούρα, εκπρόσωπος του πυρήνα του λατινοαμερικανικού «νουάρ» καθώς και ο Σαντιάγο Ρονκαλιόλο, από τους επιγόνους της ηρωικής γενιάς του ‘70, μαζί με τον έλληνα ομότεχνό τους και διάσημο εκπρόσωπο του μεσογειακού «νουάρ», Πέτρο Μάρκαρη.

Οι δύο τελευταίοι θα συνομιλήσουν με τον σκηνοθέτη Ανδρέα Αποστολίδη, και ομότεχνό τους συγγραφέα έξι αστυνομικών μυθιστορημάτων, την Τετάρτη 19/1/2022 στο Γαλλικό Ινστιτούτο της Αθήνας (Σίνα 31, 8 μ.μ.) με την ευκαιρία της πρεμιέρας του «Latin noir».

Στην ταινία ο Αποστολίδης είχε ως σύμβουλο τον δεινό μεταφραστή του είδους Κρίτωνα Ηλιόπουλο, ο οποίος έκανε και τις συνεντεύξεις με τους συγγραφείς, ενώ ο σχολιασμός γίνεται από τον γλαφυρό Φίλιπ Σουόνσον (Philip Swanson), Καθηγητή Ισπανικών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Σέφιλντ. Η ατμόσφαιρα απογειώνεται με τις εικόνες από τις πρωτεύουσες της λατινοαμερικανικής «νουάρ» λογοτεχνίας: εικόνες σκληρές, βίαιες, σπαραχτικές, προκλητικές που μας μεταφέρουν στη σκοτεινή εποχή, στον αυταρχισμό, στις διώξεις και στην καταστολή, στα αντάρτικα, στους αγώνες, στις ελπίδες και στις ψευδαισθήσεις, που πυροδότησαν αυτά τα μυθιστορήματα.