Η τέχνη μιλά για το περιβάλλον

Εξι παιδιά κοιτάνε ευθεία έξω από τον καμβά. Εξι παιδιά κοιτούν κατάματα εσένα. Νιώθεις το βλέμμα τους να σε καίει. Νιώθεις τις κατηγορίες που σου απαγγέλλουν γι’ αυτό που συμβαίνει στον Πλανήτη. Νιώθεις τα «γιατί» που σου απευθύνουν. Νιώθεις ότι φταις εσύ. Και αυτή ακριβώς είναι η πρόθεση του καλλιτέχνη. Να κάνει όλους τους διαπραγματευτές, που φτάνουν στη Γλασκόβη για να συμμετάσχουν στην COP26, να νιώσουν άβολα.

Το έργο του Σκοτσέζου εικαστικού Gerard M. Burns σού κόβει πραγματικά την ανάσα. Είναι αυτή η ικανότητά του, αυτή η ζωντανή αποτύπωση στα βλέμματα των παιδιών που σε υποδέχονται στο αεροδρόμιο της Γλασκόβης, που σε κάνει να σκέφτεσαι ότι ναι, η τέχνη έχει ρόλο στις διαπραγματεύσεις για το κλίμα και μάλιστα κυρίαρχο ρόλο.

Στέκομαι μπροστά στον πίνακα με το έγχρωμο κορίτσι να ποζάρει με το λευκό της φόρεμα. Το κορίτσι κυριαρχεί στον πίνακα. Πίσω της, το δάσος καίγεται. Ο κόσμος της φλέγεται. Το μυαλό μου αντιστέκεται και δραπετεύει στους πίνακες του Μανέ. Στους πίνακες όλων των ζωγράφων που απεικονίζουν τους ανθρώπους στην αγκαλιά της φύσης.

Στους πίνακες των ζωγράφων όπου οι άνθρωποι είναι μικροσκοπικές φιγούρες μέσα σε υπέροχα αέναα τοπία. Τους πίνακες που απεικονίζουν τον άνθρωπο να παραδίνεται στη γοητεία της φύσης, να κατακτιέται από τη σοφία της, αντί να θέλει να κυριαρχήσει, αντί να προσπαθεί να επιβληθεί σ’ αυτήν. Τους πίνακες που εμπνέουν ζωή, αρμονία, πνευματικότητα και γαλήνη. Ετσι ακριβώς όπως θέλει ο κάθε άνθρωπος να ζει. Ετσι όπως είμαστε πλασμένοι για να ζούμε.

Αντίθετα η τέχνη του Gerard M. Burns είναι κάτι άλλο. Υπονοεί την κυριαρχία. Δείχνει τις ανισότητες. Δείχνει την καταστροφή και το χάος που έχουμε προκαλέσει. Αποκαλύπτει τον κίνδυνο που καραδοκεί. Είναι ο τρόπος του για να σε βάλει να αναρωτηθείς για το πώς θα ζήσεις μέσα σε ένα κόσμο που καταστρέφεται. Οταν το σκεφτείς δεν θα ’χεις γυρισμό. Θα θες αυτόν τον κόσμο να τον αλλάξεις.

Και με τα συγκινητικά έργα τέχνης του ο Burns θέλει να κάνει τους διαπραγματευτές αποφασιστικούς για να πάρουν γενναίες αποφάσεις που θα αντιμετωπίζουν την κλιματική κρίση. Να οδηγήσει τη σκέψη τους στις σωστές διαδρομές.

Η τέχνη ως μέσο σύνδεσης του ανθρώπου με το περιβάλλον

Οι περισσότεροι από μας ζούμε σε πόλεις και η επαφή μας με τη φύση είναι περιορισμένη. Περιορισμένη όμως είναι και η εμπειρία μας από τις περιοχές του πλανήτη που απειλούνται από την κλιματική αλλαγή. Και ούτε είναι εύκολο να ταξιδέψουμε και να δούμε τις επιπτώσεις του πολιτισμού μας στα εξωτικά μέρη του πλανήτη.

«Στις Μαλδίβες σπάνε τα κοράλλια που στηρίζουν τα νησιά» ηχούν στα αυτιά μου τα λόγια του ευρωβουλευτή Πέτρου Κόκκαλη όταν αναφέρεται στις ευάλωτες περιοχές όπου οι άνθρωποι θα αναγκαστούν να εγκαταλείψουν τις εστίες τους. Να εγκαταλείψουν τον πολιτισμό τους και τους τάφους των προγόνων τους. «Υπάρχει και η πολιτιστική διάσταση της κλιματικής αλλαγής» λέει ο Πέτρος Κόκκαλης και μου μεταφέρει τα λόγια ιθαγενή που ακούστηκαν στις κλειστές αίθουσες των διαπραγματεύσεων: «Εχω θάψει τους δικούς μου και το νησί μου βουλιάζει…».

Αυτά που δεν έχω δει, αυτά που περιγράφει ο Πέτρος Κόκκαλης και δεν μπορώ ούτε καν να τα φανταστώ, οι καλλιτέχνες μπορούν! Και μας τα μεταφέρουν με τα έργα τους. Μας ανοίγουν τα μάτια με τα έργα τους. Μας ευαισθητοποιούν και μας κινητοποιούν. Μας ξανασυστήνουν το φυσικό μας περιβάλλον. Από εκεί ακριβώς που προερχόμαστε και που κάποια στιγμή θα επιστρέψουμε.

Μέσα και έξω από την COP26 η καλλιτεχνική ευαισθησία και η διεισδυτική ματιά των καλλιτεχνών αγγίζει αυτά τα θέματα. Τα θέματα της πολιτιστικής ευθύνης και της οικολογικής ανησυχίας. Με εικαστικές εγκαταστάσεις, με performance, πίνακες και φωτογραφίες οι καλλιτέχνες αναδεικνύουν τη σύνδεση που έχουν οι άνθρωποι με το φυσικό περιβάλλον. Προσφέρουν τη φαντασιακή ικανότητα που μας επιτρέπει να ξανασκεφτούμε τον κόσμο μας και τη σχέση μας μ’ αυτόν.

Μας έδειξαν την έλλειψη κατανόησης του ισχυρού απέναντι στο αδύναμο, είτε είναι ένας άλλος άνθρωπος από μια άλλη φυλή ή από ένα άλλο φύλο, είτε πρόκειται για ένα ψάρι ή ένα ζώο. Μας έδειξαν την έλλειψη κατανόησης απέναντι στη δύναμη της φύσης. Μας προειδοποίησαν πως αυτή η αδυναμία να κατανοήσουμε, να φανταστούμε, θα προκαλέσει και τη κλιματική κατάρρευση. Θα φέρει το τέλος μας.

Η τέχνη λοιπόν δικαίως κατέλαβε κεντρική θέση στην COP26. Για όποιον ήθελε να δει, η τέχνη έγινε ο καθρέφτης που έβλεπε τον εαυτό του. Που έβλεπε τι έχει προκαλέσει στον πλανήτη και τι πρέπει να κάνει για να το αλλάξει. Δεν ξέρω αν οι υπεύθυνοι χάραξης πολιτικής στάθηκαν μπροστά σε αυτόν τον μαγικό καθρέφτη. Αν αντίκρισαν τα έργα, αν άκουσαν τους καλλιτέχνες ακτιβιστές.

Εκείνο που ξέρω είναι ότι η τέχνη επιτέλεσε για μια ακόμη φορά τον σκοπό της. Εκανε τις ερωτήσεις που έπρεπε να γίνουν. Τώρα όλοι εμείς πολίτες και πολιτικοί, επιχειρηματίες και εργαζόμενοι, επιστήμονες και κοινωνία πρέπει να δώσουμε τις απαντήσεις.