Το χρήμα και οι νέες κοινωνικές τάξεις σήμερα

Στην εποχή μας το χρήμα λειτουργεί σε πολλά επίπεδα όσον αφορά τη δόμηση της σύγχρονης πολιτικής κοινωνίας σε παγκόσμια κλίμακα. Οφείλω εξ αρχής να διευκρινίσω ότι το χρήμα δεν είναι μόνο μέσο συναλλαγής, αλλά έχει καταστεί και εμπόρευμα. Οι οικονομικώς δρώντες σε μεγάλο βαθμό εμπορεύονται το χρήμα για να αποκομίσουν τα κέρδη που τους εγγυάται το καπιταλιστικό σύστημα.

Η συνύπαρξη της ανταλλακτικής αλλά και της εμπορευματικής λειτουργίας του χρήματος είναι δεδομένη από την εποχή κατά την οποία το ανθρώπινο οικονομικό σύστημα οργανώθηκε και λειτουργεί κατά τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής. Κατά τη μεταπολεμική ιστορική φάση διαμορφώθηκαν οι πραγματολογικές συνθήκες κατά τέτοιο τρόπο ώστε το χρήμα ως εμπορευματικό κεφάλαιο να αποκτήσει λειτουργική αυτονομία σε σχέση με την ανταλλακτική λειτουργία του στην κοινωνία.

Σ’ αυτήν ακριβώς την εξέλιξη, την οποία αναλύω με γλώσσα περιγραφική, εντοπίζεται η γενεσιουργός μήτρα από την οποία γεννιούνται σωρηδόν οι απανωτές κοινωνικές κρίσεις. Επισημαίνω ότι η μετάβαση από την εσωτερική ισορροπία ανάμεσα στο ανταλλακτικό χρήμα και το εμπορευματικό χρήμα έχει συντελεστεί κατά τις δύο τελευταίες δεκαετίες σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η νέα εξέλιξη έχει να κάνει με την πλήρη αυτονόμηση του εμπορευματικού χρήματος. Το νέο, σε παγκόσμιο επίπεδο, χρηματοπιστωτικό σύστημα διαχείρισης του χρήματος ως εμπορεύματος ιδρύθηκε πρόσφατα. Και οι ριζικές αλλαγές που έχουν προκληθεί στην οργάνωση της σύγχρονης πολιτικής κοινωνίας δεν μπορούν σε εννοιολογικό επίπεδο να αναπαρασταθούν.

Ωστόσο θα μπορούσα να «κατασκευάσω» ως πολιτικός φιλόσοφος ένα ερμηνευτικό σχήμα σχετικά με το χρήμα και τη νέα κοινωνική οργάνωση σε τάξεις και ομάδες πληθυσμού. Η θεωρητικο-πολιτική «επινόηση» ή «εφεύρεση» του Καρλ Μαρξ έλεγε ότι ο πληθυσμός στην καπιταλιστική κοινωνία χωρίζεται σε δύο κατηγορίες με βάση το κριτήριο της ιδιοκτησίας των μέσων παραγωγής: οι δύο πληθυσμιακές ομάδες (κοινωνικές τάξεις) είναι στη μαρξική ανάλυση οι καπιταλιστές (οι ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής) από τη μία και οι εργάτες, των οποίων η δύναμη πωλείται και αγοράζεται, από την άλλη.

Η σύγχρονη παγκόσμια κοινωνικο-οικονομική εξέλιξη, σύμφωνα με το δικό μου ερμηνευτικό σχήμα, δεν έχει ως κριτήριό της την ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής. Το κριτήριο για την κοινωνική διαίρεση, για τις νέες κοινωνικές τάξεις έχει να κάνει με το χρήμα.

Οι πληθυσμοί της παγκόσμιας κοινωνίας χωρίζονται σε δύο κατηγορίες: οι νέες κοινωνικές τάξεις είναι δύο, όπως και στην εποχή του Μαρξ (δέκατος ένατος αιώνας): από τη μία έχουμε τις κοινωνικές τάξεις (κατά την κλασική διαίρεση τους καπιταλιστές, τους εργάτες, τους εμπόρους, τους εργαζόμενους εν γένει) οι οποίες κατανοούν στον κοινωνικό βιόκοσμό τους και χρησιμοποιούν το χρήμα ως μέσο (medium) ανταλλαγής των προϊόντων και των αγαθών. Από την άλλη βρισκόμαστε μπροστά στο τέρας του σύγχρονου χρηματοπιστωτικού συστήματος, το οποίο χρησιμοποιεί το χρήμα ως εμπόρευμα για τις καπιταλιστικές κερδοσκοπικές επιδιώξεις του.

Συνοψίζοντας τονίζω ότι εννοείται πως η ερμηνευτική επινόηση του Μαρξ για τη θεμελιώδη διαφορά κεφαλαίου-εργασίας ισχύει και στις μέρες μας. Αλλά προτείνω ακόμη μία (συμπληρωματική θα την έλεγα) κοινωνική διαφορά με κριτήριο τη χρηστική λειτουργία του χρήματος στην εποχή μας.

* καθηγητής Πολιτικής Φιλοσοφίας στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Θράκης