Eδώ, ως γνωστόν, είναι Βαλκάνια, δεν είναι παίξε-γέλασε. Στη γειτονιά μας ωστόσο, που κάμποσες φορές στην Ιστορία έγινε μπαρουταποθήκη στο όνομα των εθνικισμών και της θρησκευτικής μισαλλοδοξίας, υπάρχουν άνθρωποι που συστηματικά και με αφοσίωση εργάζονται για την κατανόηση, τη δημοκρατία και την ειρήνη. Και κάποιοι από αυτούς δουλεύουν στο πιο ευαίσθητο κύτταρο των κοινωνιών μας, τις σχολικές κοινότητες.
Τι μπορεί να μπουρλοτιάσει τη σχολική αίθουσα; Φράσεις που ακούγονται από την Αθήνα μέχρι τη Σόφια κι από την Οχρίδα μέχρι την Κρήτη: «Μισώ τους ξένους», «Εσείς (προς τον/την εκπαιδευτικό) έτσι κι αλλιώς πάντα το μέρος των κοριτσιών παίρνετε», «Και γιατί να μην είμαστε ρατσιστές; Και οι γονείς μου είναι», «Τζάμπα μιλάτε στα χοντρά παιδιά για την υγιεινή διατροφή», «Μια φορά ας ακούσουμε και τη γνώμη ενός φασίστα, κακό είναι;», «Εσύ γκέι είσαι; Τι τους υπερασπίζεσαι συνέχεια;», «Ο σεξισμός είναι μια χαρά. Τον βλέπουμε στην τηλεόραση και σε όλα τα μίντια τόσα χρόνια και δεν πάθαμε τίποτα».
Αυτές είναι μικρές φραστικές βόμβες που μπορούν να πυρπολήσουν μια σχολική κοινότητα και καταγράφονται στον εκπαιδευτικό οδηγό που αποτελεί μέρος του έργου «Διαχείριση της Αντιπαράθεσης σε σχολεία της Ελλάδας, της Βόρειας Μακεδονίας και της Βουλγαρίας», για το οποίο συνεργάστηκαν τρεις μη κερδοσκοπικές οργανώσεις από την Ελλάδα («Αντιγόνη» – Κέντρο Πληροφόρησης και Τεκμηρίωσης για τον Ρατσισμό, την Οικολογία, την Ειρήνη και τη Μη Βία), τη Βόρεια Μακεδονία (Journalists for Human Rights) και τη Βουλγαρία (Amalipe – Center for Interethnic Dialogue and Tolerance), με ενεργό δράση στην εκπαίδευση για τα ανθρώπινα δικαιώματα και πολυετή συνεργασία με τη σχολική κοινότητα στην κάθε χώρα.
Οι τρεις οργανώσεις διαπίστωσαν πως οι τρεις χώρες που συνορεύουν αντιμετωπίζουν παρόμοια προβλήματα, στερεότυπα και διακρίσεις, ενώ οι εκπαιδευτικοί αναζητούν εργαλεία για την ανάπτυξη δημοκρατικών δεξιοτήτων και τη δημιουργία ενός συμπεριληπτικού πλαισίου στα σχολεία.
Οπως σημειώνουν οι τρεις ΜΚΟ, τα συγκρουσιακά ζητήματα κυμαίνονται από την τοπική ώς την παγκόσμια σκηνή και διαφοροποιούνται από τόπο σε τόπο, ορισμένα άπτονται της Ιστορίας και παραμένουν διαχρονικά, ενώ άλλα προέκυψαν πρόσφατα, όπως ο ηλεκτρονικός εκφοβισμός και η απειλή της ριζοσπαστικοποίησης των νέων, ζητήματα όπως εμφύλιες συγκρούσεις, η προέλευση του εθνικισμού και του φασισμού, ο αντισημιτισμός, η ισλαμοφοβία, ζητήματα κοινωνικά, πολιτικά, οικονομικά, θρησκευτικά, ηθικά, φιλοσοφικά κ.ά.
«Παρ’ όλο που τα παραπάνω ζητήματα δεν ενδείκνυνται για κάθε ηλικιακή ομάδα, δεν θα πρέπει να αποφεύγεται να τίθενται στο σχολείο και την τάξη εφόσον προβληματίζουν τους μαθητές και τις μαθήτριες και συζητιούνται σε διαλείμματα, διαδρόμους, κυλικεία, σχολικές αίθουσες ή και εκτός σχολείου», τονίζουν οι φορείς του έργου, υπενθυμίζοντας πως οι μαθητές/ριες εκτίθενται σε συγκρουσιακά ζητήματα όσο κανείς άλλος μέσα από τα ΜΜΕ και χρειάζονται έναν ασφαλή χώρο έκφρασης όπου να συζητούν, να εκπαιδευτούν στον δημοκρατικό διάλογο και να τον καθιερώσουν στη ζωή τους ως μία αυτονόητη πρακτική.
Η ιδέα και το πρόγραμμα
Οπως διηγήθηκε τη συναρπαστική διαδρομή για τη δημιουργία του εκπαιδευτικού υλικού η Αθανασία Τέλλιου από την «Αντιγόνη», εμπειρογνώμονες των τριών ΜΚΟ οργάνωσαν προγράμματα κατάρτισης σε 18 σχολικές κοινότητες στις τρεις χώρες.
Εκπαιδευτικοί, ψυχολόγοι, διευθυντές σχολείων συμμετείχαν στην προσπάθεια. Βασισμένες στα σχόλια από τους συμμετέχοντες, οι τρεις ΜΚΟ δούλεψαν από κοινού για να δημιουργήσουν ένα κοινό εργαλείο για τη διευθέτηση αντιπαραθέσεων και την εξεύρεση λύσεων με δημοκρατικό τρόπο.
Στη συνέχεια δάσκαλοι και καθηγητές οργανώνουν δικά τους προγράμματα και εργαστήρια. Ετσι, εκπαιδευτικοί όλων των βαθμίδων και κοινωνικοί επιστήμονες από την Ελλάδα, τη Βουλγαρία και τη Βόρεια Μακεδονία ένωσαν τις δυνάμεις τους και τις εμπειρίες τους για να φτιάξουν ένα υλικό που κάνει την αντιπαράθεση στο σχολικό περιβάλλον ευκαιρία για μάθηση, επικοινωνία και, εντέλει, εργαλείο για να κατακτήσουν δάσκαλοι και μαθητές μαζί ένα δημοκρατικό σχολείο.
«Χρειαζόμαστε πολιτική για να αντιμετωπίσουμε την αντιπαράθεση σε σχολικό επίπεδο, αλλά είναι δύσκολο να την έχουμε σε εθνικό επίπεδο. Πρέπει να ανιχνεύσουμε περιπτώσεις και να τις αντιμετωπίσουμε με τον κατάλληλο τρόπο», είπε η Ελενα Ελ Νάντι. «Τα ζητήματα αντιπαράθεσης αποτελούν ταμπού, δεν τα συζητάμε ανοιχτά, αλλά συνεχίζουν να υπάρχουν κι έχουν αντίκτυπο στην εκπαιδευτική διαδικασία και το κλίμα», ανέφερε η Βέσνα Τερζιόσκα. «Πρέπει να αποδεχτούμε την ύπαρξή τους και να μιλάμε γι’ αυτά. Δυστυχώς δεν υπάρχει επίσημη κατάρτιση, γι’ αυτό αυτό το έργο έχει πολύ μεγάλη σημασία για εμάς».
● «Καθόμαστε σε κύκλο. Στο κέντρο υπάρχει σε χαρτί του μέτρου ένα λουλούδι. Το κάθε παιδί γράφει ή ζωγραφίζει σε ένα χαρτάκι post it έναν τρόπο ελέγχου του θυμού (π.χ. βαθιές ανάσες, κλείσιμο των ματιών και μέτρημα ώς το δέκα, προσωρινή αποχώρηση από το σημείο σύγκρουσης κ.λπ.).
Στη συνέχεια τοποθετούν τα χαρτάκια στα πέταλα του λουλουδιού». Αυτό είναι το «λουλούδι των λύσεων», μία από τις πολλές δραστηριότητες που προτείνονται για τα παιδιά, μαζί με το θεωρητικό πλαίσιο και την εισαγωγή στην ορολογία για την επίλυση των αντιπαραθέσεων, επιπλέον υλικό για τα ανθρώπινα δικαιώματα και σχετική βιβλιοθήκη εδώ.
