Τα Κείμενα για την Τέχνη και την Κουλτούρα στον 21ο των Robert Kurz και Anselm Jappe διερευνούν το ζήτημα της τέχνης στη σημερινή κοινωνία, τον ρόλο της, τον συλλογικό ή εξατομικευμένο χαρακτήρα της, τη συμβολή της στην «κατάσταση» της κοινωνίας, τη σχέση της με την κρίση, οικονομική και ανθρωπιστική.
Αναζητώντας το λειτουργικό πρόταγμα της τέχνης, αναδεικνύουν την προοπτική ενός νέου πολιτισμικού προσανατολισμού, κυρίως ως προς το πώς οι άνθρωποι βιώνουν την ανάγκη της τέχνης και το πώς η υποκινητική συνεισφορά της ανακτά τον πραγματικό δημιουργικό της χαρακτήρα ως διαρκούς διαδικασίας ανάπτυξης της αισθητικής πρόσληψης του κόσμου, του στοχασμού, του αναστοχασμού, της όποιας κριτικής θεώρησης.
Παρότι η δημιουργική διεργασία είναι εξατομικευμένη στο μέτρο που ο άνθρωπος λειτουργεί ως γενεσιουργός φορέας της, παραμένει βαθιά κοινωνικοποιημένη, αφού τα άτομα δεν ζουν παρά μαζί με άλλα άτομα, συνθήκη απ’ όπου αναδύεται η σκέψη, η συγκίνηση, η ευαισθησία, η επιθυμία που ενδεχομένως δεν θα υπήρχαν εάν η ζωή δεν εξελισσόταν μέσα στην κοινωνία.
Εάν επομένως οι αξίες υφίστανται ως βίωμα, συνδεδεμένες με την ύπαρξη του ανθρώπου και κατά συνέπεια με την ανθρώπινη συνείδηση και τη δυναμική της εξέλιξής της, η αισθητική αξία προφανώς δεν υπολείπεται· εμπεριέχει μια στάση, μια κατάφαση ή μια άρνηση, μια καταξίωση ή μια απαξίωση, μια αμφιβολία απέναντι σε μια πραγματικότητα.
Επομένως το προϊόν κάθε καλλιτεχνικής δημιουργίας, αν και καταλήγει να έχει μια αυθύπαρκτη πορεία ζωγραφίζοντας την ίδια τη ζωή, την αξιοθετεί, δικαιώνοντας ή καταδικάζοντάς την, γενικεύοντάς την ή συμβολοποιώντας την. Συμπυκνώνοντας, εν τέλει, τη συνείδηση του υποκειμένου και αποκρυσταλλώνοντας τη συνείδηση μιας ολόκληρης εποχής.
Οταν ο Robert Kurz, από τους σημαντικότερους θεωρητικούς της «Κριτικής της Αξίας», στο άρθρο του για την «αισθητική του εκσυγχρονισμού», παρατηρεί ότι στη νεωτερική φάση βιώνουμε και υιοθετούμε τη δομή και τη λογική των διασπάσεων, διαπιστώνει μια ανατροπή: Η τέχνη διαχωρίζεται από την κοινωνία.
Απέχοντας παρασάγγας από τις «προνεωτερικές κοινωνίες που δεν είχαν κουλτούρα, αλλά ήταν κουλτούρα», σήμερα όλες οι κοινωνικές εκφάνσεις, οι αισθητικές λειτουργίες, ακόμη και τα ουσιαστικά υπαρξιακά ζητήματα έχουν αποσπαστεί, έχουν αυτονομηθεί επισφαλώς, με την αυτοσυνειδησία μας να ακολουθεί κατ’ αναλογία, αδύναμη να διαχειριστεί, να επιδιώξει ή να πραγματευθεί την ύπαρξη μιας πολιτισμικά ολοκληρωμένης κοινωνίας.
Οταν πλέον επικυριαρχεί το οικονομικό στοιχείο, καθορίζοντας τα πάντα, μετατρεπόμενο σε απόλυτο αυτοσκοπό, δεδομένου ότι η οικονομική δραστηριότητα έχει κυριολεκτικά αποδεσμευτεί από την κοινωνική σφαίρα, η τέχνη μοιάζει να προσλαμβάνει έναν σχιζοφρενικό ναρκισσιστικό χαρακτήρα, ενώ τα έργα της υποβαθμίζονται σε προϊόντα «δίχως καμία βαθύτερη ουσία».
Χάνουν αναμφίβολα την ποιότητά τους, αφού δεν έχουν «την καλλιτεχνική μορφή ενός κοινωνικού περιεχομένου», αλλά αρκούνται στην αξία που προκύπτει αποκλειστικά από την εμπορευσιμότητά τους. Σε αυτήν τη δικτατορία της οικονομίας, η αισθητική απογυμνωμένη από κοινωνικό περιεχόμενο «δεν είναι πλέον αισθητική των ανθρώπων αλλά αισθητική των εμπορευμάτων».
Σε μια καταναλωτική κοινωνία της αγοράς, η φετιχιστική λογική που τη διαπερνά όπως και κάθε άτομο ξεχωριστά, σημειώνει ο Anselm Jappe, στο άρθρο του Η γάτα, το ποντίκι, η κουλτούρα και οικονομία, ματαιώνει, ενώ όλα φαίνονται να διαμορφώνονται υπό αδιατάρακτες συνθήκες ελευθερίας, οτιδήποτε διαφορετικό θα μπορούσε να υπάρξει, ποδηγετώντας μας μαζικά. Χειραγωγούμαστε προς το εύκολο και τη ναρκισσιστική προβολή του εαυτού μας.
Αλλωστε από τη στιγμή που η «βιομηχανία της κουλτούρας εξισώνει τα πάντα» (Αντόρνο 1944), δημιουργεί έναν ευπειθή καταναλωτή που προσλαμβάνει τον κόσμο ως προέκταση του εαυτού του, έχοντας όμως ταυτόχρονα την ψευδαίσθηση ότι τον ελέγχει απόλυτα.
Η σύγχρονη τέχνη βρίσκεται σε πλήρη αντίθεση με την τέχνη που φέρνει «το άτομο αντιμέτωπο με την πραγματική κατάσταση του κόσμου». Σύμβολα και δομές έχουν παντελώς απολέσει τη σημασία τους στη συλλογική ζωή, τροφοδοτώντας αφειδώς τη βιομηχανία της ψυχαγωγίας.
Σε αυτήν ακριβώς την τέχνη θεωρούν οι συγγραφείς ότι στηρίζεται η επικρατούσα φιλελεύθερη τάση διαχείρισης της σημερινής κοινωνίας, καθιστώντας την ένα από τα κύρια επενδυτικά της αντικείμενα, το οποίο και επιστρατεύει ανενδοίαστα προκειμένου να επιτύχει την αναγκαία «κοινωνική ειρήνευση και συναίνεση».
Προς επίρρωση δε της υπόθεσης αυτής επικαλούνται το forum που οργανώθηκε το 1995 στο Σαν Φραντσίσκο από τους ισχυρούς του πλανήτη με επίμαχο ζήτημα το μέλλον του 80% του παγκόσμιου πληθυσμού που δεν ήταν πλέον απαραίτητο στην παραγωγή.
Ο πρώην σύμβουλος του Κάρτερ, Ζ. Μπρεζίνσκι, πρότεινε ως λύση το tittytainment, επινοώντας μάλιστα και τον όρο, ένα μείγμα επαρκούς διατροφής και ψυχαγωγίας μια αποβλακωτική ψυχαγωγία που προορίζεται για περιττούς και δυνητικά επικίνδυνους πληθυσμούς προκειμένου να φτάσουν σε μια κατάσταση ενός λήθαργου ευτυχίας παρόμοιου με εκείνον του νεογέννητου που πίνει το γάλα από τα στήθη της μητέρας του (titty). Στις ημέρες μας η καθεστηκυία τάξη υπαγορεύει όλο και λιγότερο τη συγκρουσιακή λογική. Οι κοινωνικές αναταραχές μάλλον προλαμβάνονται, αφού ο άνθρωπος διατηρείται κατ’ αυτόν τον τρόπο σε μια κατάσταση παλιμπαιδισμού.
Οι συγγραφείς μας προτρέπουν να αναγνωρίσουμε τη διαφορά ανάμεσα στα προσφερόμενα προϊόντα της βιομηχανίας της ψυχαγωγίας και εκείνα της ενδεχόμενης «αληθινής κουλτούρας», εφόσον «μια από τις λειτουργίες της τέχνης είναι να δείχνει στους ανθρώπους έναν καλύτερο κόσμο, όπου μπορεί να βρεθεί η ελευθερία και μια πληθώρα βιωμάτων, των οποίων η απουσία είναι τόσο αισθητή στην καθημερινή ζωή»· ας περιπλανηθούμε, λοιπόν, ανατρέποντας τη δεδομένη εικόνα του κόσμου, επιζητώντας μια διαφορετική κατεύθυνση, αναζητώντας συστηματικά στοιχεία που ο καπιταλισμός έχει αρκούντως εξαφανίσει, προχωρώντας σε μια ριζικά διαφορετική συμβολοποίηση της αντίληψης για τον χώρο και τον χρόνο.
Εν τέλει, ο 21ος αιώνας επιτάσσει μια νέα πολιτισμική κατεύθυνση με την τέχνη ως καθοριστικό συντελεστή ενός νέου κοινωνικού κινήματος που ίσως «συνταράξει την κοινωνία» μας. Μόνο εάν συντριβεί ο αυτοσκοπός της οικονομίας, μόνο εάν αμυνθούμε απέναντι στην καπιταλιστική οικονομικοποίηση, είναι δυνατή η πολιτισμική ενοποίηση της κοινωνίας, μόνο τότε η τέχνη θα επανακάμψει στη ζωή μας.
Κλείνοντας, ας αναφέρουμε ότι ο ίδιος ο μεταφραστής αναζήτησε, επιμελήθηκε και συμπεριέλαβε σε αυτό το βιβλίο τα ενδιαφέροντα αυτά δοκίμια, αποδίδοντάς τα με εύστοχο τρόπο, καταθέτοντας, ως βαθύς γνώστης του αντικειμένου, μια εξαιρετική πρόταση για το ελληνικό αναγνωστικό κοινό.
*Κοινωνιολόγος, μεταφράστρια
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].
