«Ενας ποιητής είναι πάνω από όλα η ανθρώπινη φύση στην πιο αγνή της κατάσταση»

Σπουδαία ποιήτρια, πεζογράφος, δοκιμιογράφος αλλά και ζωγράφος. Μια γυναίκα κοσμογυρισμένη, δυναμική και ελεύθερη, μια φωνή πρωτοποριακή κι επιδραστική που αντήχησε σε Δύση και Ανατολή. Η Ετέλ Αντνάν, που γεννήθηκε στη Βηρυτό από μητέρα Ελληνίδα από τη Σμύρνη και πατέρα Τούρκο υψηλόβαθμο αξιωματικό (μάλιστα ήταν συμμαθητής του Κεμάλ Ατατούρκ), «έφυγε» την Κυριακή πλήρης ημερών, σε ηλικία 96 ετών, στο Παρίσι. Την ανακοίνωση έκανε η επί χρόνια σύντροφός της Σιμόν Φατάλ – άλλωστε η Αντνάν από νεαρή ηλικία δήλωνε ανοιχτά ομοφυλόφιλη.

Η Ετέλ Αντνάν αγαπούσε ιδιαίτερα την Ελλάδα, ερχόταν συχνά τα καλοκαίρια στη Σκόπελο, ενώ θαύμαζε τον Θεόδωρο Τερζόπουλο, μάλιστα είχε γράψει το βιβλίο «Ο “ελληνικός” κόσμος του Θεόδωρου Τερζόπουλου-Δελφοί και Κιάτο» (Αγρα). Το πορτρέτο της σκιαγράφησε με οξυδέρκεια και ευαισθησία η Βουβούλα Σκούρα στο ντοκιμαντέρ «Ετέλ Αντνάν: Εξόριστες λέξεις», που τιμήθηκε με το Πρώτο Βραβείο στο Φεστιβάλ Ντοκιμαντέρ Θεσσαλονίκης το 2008.

Γεννημένη το 1925 στον Λίβανο, η Αντνάν έφυγε το 1949 για να σπουδάσει με υποτροφία Φιλοσοφία στη Σορβόνη και στη συνέχεια στο Μπέρκλεϊ και το Χάρβαρντ. Εγκαταστάθηκε στην Καλιφόρνια και άρχισε να διδάσκει και να γράφει ποίηση, συμμετέχοντας στο κίνημα των ποιητών ενάντια στον πόλεμο του Βιετνάμ και έγινε, όπως δήλωνε η ίδια, «μια Αμερικανίδα ποιήτρια». Μάλιστα, η τελευταία της ποιητική συλλογή κυκλοφόρησε μόλις πριν από έναν χρόνο με τίτλο «Shifting the Silence».

Το 1972 επέστρεψε στον Λίβανο και εργάστηκε ως πολιτιστική συντάκτρια σε δύο ημερήσιες εφημερίδες, ενώ εκεί άρχισε η σχέση της με τη Φατάλ, ανερχόμενη εικαστικό. Με το ξέσπασμα του εμφυλίου πολέμου κατέφυγαν στο Παρίσι, όπου η Αντνάν έγραψε το μυθιστόρημα που την έκανε ευρέως γνωστή και έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες, το «Σιττ-Μαρί Ροζ» (στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Αγρα). Βασισμένο σε αληθινή ιστορία, επικεντρώνεται σε μια απαγωγή κατά τη διάρκεια του εμφυλίου πολέμου του Λιβάνου και περιγράφει τη βίαιη σύγκρουση από την πλευρά των αμάχων.

Η επιστροφή της στην Καλιφόρνια το 1978 σηματοδότησε και την ενασχόλησή της με τη ζωγραφική, αποτυπώνοντας με αφαιρετική διάθεση τη φύση. Τα βλέμματα στράφηκαν αρκετά καθυστερημένα πάνω στα εικαστικά έργα της, όταν το 2012 συμμετείχε στην Documenta 13, στο Κάσελ της Γερμανίας, ενώ το 2016 παρουσιάστηκε αναδρομική έκθεση του έργου της στο Institut du monde arabe στο Παρίσι. Δύο χρόνια πριν, χρίστηκε Ιππότης των Γραμμάτων και των Τεχνών της Γαλλικής Δημοκρατίας.

Η πολιτική διχόνοια, ο πόλεμος και η βία είναι κυρίαρχα θέματα στην ποίηση και την πεζογραφία της Ετέλ Αντνάν. Στα ελληνικά κυκλοφορούν από τις εκδόσεις Αγρα μεταξύ άλλων τα βιβλία της «Ο Ορφέας στο κενό. Χάινερ Μύλλερ και Τιντορέττο. Το πιθανό τέλος του τρόμου», «Σχετικά με το τέλος της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας» καθώς και «Το τίμημα που δεν είμαστε διατεθειμένοι να καταβάλουμε για τον έρωτα». Εκεί μεταξύ άλλων επισημαίνει: «Ο έρωτας σε όλες του τις μορφές είναι το σημαντικότερο πράγμα με το οποίο ερχόμαστε ποτέ αντιμέτωποι, αλλά επίσης και το πιο επικίνδυνο, το πιο απρόβλεπτο, το πιο ενοχλητικό. Ομως είναι και ο μοναδικός τρόπος σωτηρίας που γνωρίζουμε».

Αλληλογραφία και δοκίμιο μαζί, το «Περί πόλεων και γυναικών», που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Νησίδες», περιλαμβάνει γράμματα στον Φαουάζ από τη Βαρκελώνη, την Εξ-αν-Προβάνς, τη Σκόπελο τη Mούρθια, το Αμστερνταμ, το Βερολίνο, τη Βηρυτό, από τον Ιούνιο του 1990 μέχρι τον Αύγουστο του 1992.

Ιδιαίτερα απασχολούσε την πολυβραβευμένη συγγραφέα και το ζήτημα της γλώσσας, κι αυτό είναι εμφανές τόσο στο βιβλίο της «Γράφοντας σε μια ξένη γλώσσα» (Αγρα) όσο και στο βραβευμένο ντοκιμαντέρ της Βουβούλας Σκούρα.

Οπως σημειώνει η Αντνάν, που μοίρασε τη ζωή της στη Βηρυτό, την Καλιφόρνια και το Παρίσι: «Μήπως αισθάνομαι εξόριστη; Ναι, έτσι είναι. Αλλά αυτό ξεκινάει από πολύ παλιά, διήρκεσε τόσο πολύ που έγινε δεύτερή μου φύση και δεν μπορώ να πω ότι έχω υποφέρει πολύ συχνά από αυτό. Υπάρχουν μάλιστα στιγμές που είμαι ευτυχισμένη. Ενας ποιητής είναι πάνω από όλα η ανθρώπινη φύση στην πιο αγνή της κατάσταση. Να γιατί ένας ποιητής είναι τόσο ανθρώπινος, όπως μια γάτα είναι μια γάτα ή μια κερασιά κερασιά. Ολα τα υπόλοιπα έπονται. Ολα τα υπόλοιπα μετράνε, αλλά καμιά φορά και δεν μετράνε καθόλου. Οι ποιητές ριζώνουν βαθιά στη γλώσσα και υπερβαίνουν τη γλώσσα».

Αρκετά ποιήματά της έχουν μελοποιηθεί από σύγχρονους συνθέτες και έχουν παρουσιαστεί σε διεθνή φεστιβάλ. Εργα της για το θέατρο έχουν σκηνοθετηθεί σε όλο τον κόσμο. Μεταξύ άλλων, έγραψε για τον Αμερικανό σκηνοθέτη Μπομπ Γουίλσον το γαλλικό κείμενο της πολύγλωσσης όπερας «CIVIL warS». Το ποίημά της «Τζενίν» διασκευάστηκε και παρουσιάστηκε στο Θέατρο Αττις, στην Αθήνα, το 2005. Εργο της βασισμένο στο ποίημα «To Be In a Time of War», με κείμενα του Χάινερ Μίλερ, παρουσιάστηκε στο Forum Freies Theater στο Ντίσελντορφ, το Βερολίνο και τη Βηρυτό το 2011.

Αξίζει να σημειωθεί ότι στην documenta στην Αθήνα, το 2017, στο πλαίσιο του προγράμματος κινηματογραφικών ταινιών με τίτλο «Κείμενα», προβλήθηκε από την ΕΡΤ 2 το ντοκιμαντέρ «Ισμύρνα» (Ismyrna/Ismyrne), σε σκηνοθεσία Ιωάννας Χατζηθωμά και Khalil Joreige, όπου η σκηνοθέτις συνομιλεί με την Ετέλ Αντνάν για την κοινή τους καταγωγή από τη Σμύρνη.