«Στον θάνατο του άλλου υπάρχει μια απώλεια που ανήκει σε όλους μας»

Ενα νεαρό κορίτσι που κοιτάζει έξω από ένα παράθυρο αυτοκινήτου. Μα με ένα βλέμμα… Πόσα ανείπωτα μπορούν να χωρέσουν σε ένα στιγμιότυπο; Τι ιστορίες κρύβουν; Και αξίζει να ρισκάρει κάποιος τη ζωή του για μια τέτοια φωτογραφία;

«Ηταν ακόμη μια βίαιη διαμάχη μεταξύ του Ισραήλ και της Χεσμπολάχ. Κατάφερα να περάσω στον Λίβανο. Συναντήσαμε μια ατέλειωτη ουρά αυτοκινήτων. Εφευγαν από την πόλη τους που βομβαρδιζόταν στον Νότιο Λίβανο. Δραπέτευαν από τον πόλεμο. Και είναι σπάνιο να το πετύχεις όταν συμβαίνει και αυτή η συγκεκριμένη φωτογραφία εκείνη τη στιγμή έχει κάτι πολύ δυνατό και οικουμενικό, αυτό το βλέμμα του νεαρού κοριτσιού θα μπορούσε να ιδωθεί ως μια μεταφορά, ως το πρόσωπο κάποιου που μόλις γίνεται πρόσφυγας, που εγκαταλείπει βίαια το σπίτι του για να ξεφύγει από τον πόλεμο, σαν ένας μικρός θάνατος της ζωής που αφήνει πίσω της…».

Ο Πάολο Πελεγκρίν είναι διάσημος και βραβευμένος φωτογράφος –συγκαταλέγεται στο δυναμικό του διεθνούς φωτογραφικού συνεταιρισμού Magnum, ενώ από το 2000 έχει συμβόλαιο με το Newsweek, και μας μιλά με αφορμή το γεγονός ότι για πρώτη φορά εκτίθενται έργα του στη χώρα μας στο πλαίσιο της Athens Photo World. 

Στη δουλειά του κυριαρχεί η ανθρωπιστική προσέγγιση σε σχέση με τα ιστορικά γεγονότα «που μπορούν να γίνουν ντοκουμέντα υπηρετώντας έναν σκοπό, οι φωτογραφίες μπορεί να είναι ένα εργαλείο μνήμης. Δεν είμαι αφελής να πιστεύω ότι μπορεί να αλλάξω τον κόσμο, ωστόσο γνωρίζω ότι υπάρχουν στιγμές που μπορεί να έχουν ένα βαθύ αντίκτυπο στον άλλο», μας λέει για τα κίνητρά του και συνεχίζει: «Εχω ένα ενδιαφέρον για τον άνθρωπο και οι δοκιμασίες της ανθρωπότητας έχουν μια μεγάλη δύναμη. Δεν είναι απλώς η αποτύπωση μιας έκφανσης της πραγματικότητας, η ύπαρξη των φωτογραφιών είναι επίσης και μία μαρτυρία, ένα ντοκουμέντο που σχετίζεται με την ιστορία και μπορεί να μην επιδρούν άμεσα, αλλά η ύπαρξή τους βοηθά ώστε μια μέρα να μπορούμε να τις συμβουλευτούμε όταν θα αναζητήσουμε λογοδοσία για αυτά τα εγκλήματα. Εχουν μια ιστορική σημασία και σαν ιδέα ίσως είναι μια μορφή συζήτησης με τον κόσμο…» μας λέει και αναφέρει τους σταθμούς στην επαγγελματική του πορεία που αφορούν συγκρούσεις και πολέμους, γεγονότα «που ένιωθες τους τροχούς της ιστορίας να γυρίζουν», την απογοήτευσή του για τον πόλεμο στην Ευρώπη, αναφερόμενος στη Γιουγκοσλαβία, τον κοινό πόνο των ανθρώπων μπροστά στην καταστροφή και την κοινή μοίρα: τον θάνατο.

Αλλωστε και ο ίδιος έχει κινδυνέψει αρκετές φορές «καθώς δεν πάμε σε μια εμπόλεμη περιοχή μέσα σε μια προστατευτική φούσκα: εκτίθεσαι στον κίνδυνο αλλά ο φόβος είναι επίσης κινητήρια δύναμη, σε σπρώχνει να είσαι σε ετοιμότητα για να επιβιώσεις, να βρίσκεις λύσεις…».

Οχι χωρίς προσωπικό κόστος βέβαια. Μας μιλά για τη δική του «γκαλερί των φαντασμάτων» ως κληροδότημα αυτών των εμπειριών, προδίδοντας την ευαισθησία του, τις φωτογραφίες που δεν τράβηξε «είτε από φόβο είτε γιατί σε αυτή τη δουλειά εξασκείσαι πολύ στο να μπαίνεις στη θέση του άλλου και να σκέφτεσαι αν θα ήθελες, αν θα ήταν σωστό να σε φωτογραφίσουν σε αυτήν την κατάσταση. Πολλές φορές αναμετριόμαστε με πολύ βαριές καταστάσεις μεταξύ ζωής και θανάτου, στιγμές πολύ εύθραυστες για τη ζωή και τους ανθρώπους και αισθάνεσαι ότι οφείλεις να διαχειριστείς αυτή την τρωτότητα με τρυφερότητα και σεβασμό».

Και παρά την κόπωση πιστεύει ότι η φωτογραφία ντοκουμέντο επιτελεί έναν στόχο, υπάρχει ομορφιά και αναγκαιότητα σε αυτό το ταξίδι στον κόσμο: «Στο τέλος της μέρας έχει σημασία μέσα από τον βομβαρδισμό εικόνων από τόσα μέσα να διατηρείς μια επαφή με την πραγματικότητα. Και θα με τρόμαζε ένας κόσμος, μια κοινωνία όπου αυτά τα ντοκουμέντα δεν θα υπήρχαν».

Φωτογραφίες-ντοκουμέντο, ιστορικοί μάρτυρες, μια επαφή με την επώδυνη πραγματικότητα: σαν να μου θυμίζουν τον Γιάννη Μπεχράκη που είπε ότι αποστολή του ήταν να εξασφαλίσει «ότι κανείς δεν θα μπορεί να πει: “δεν γνώριζα”». «Μα τον γνώριζα τον Γιάννη, ήμασταν φίλοι και είναι σπουδαίο για μένα ότι συμμετέχω με το έργο μου σε μια έκθεση που γίνεται στη μνήμη του».

Η έκθεση του Πελεγκρίν «Καθώς πέθαινα» – «As I Was Dying» βασίζεται στο ομώνυμο πέμπτο βιβλίο του και μας μεταφέρει σε διάφορα σημεία του πλανήτη όπου με όχημα το ασπρόμαυρο κάδρο του φέρνει στο προσκήνιο το ανθρώπινο δράμα αλλά και τον αγώνα και τη δύναμη του ανθρώπου σαν μια διήγηση της σύγχρονης ιστορίας.

«Οταν βρίσκομαι εκτεθειμένος στον πόνο των άλλων –στην απώλειά τους ή, κάποιες φορές, στον θάνατο– αισθάνομαι ότι λειτουργώ σαν αυτόπτης μάρτυρας. Αισθάνομαι την ευθύνη να δημιουργήσω ένα αρχείο για τη συλλογική μας μνήμη. Ισως προσέξουν αυτούς τους ανθρώπους μόνο κατά τη στιγμή που υποφέρουν και η προσοχή αποκλείει τη δικαιολογία της άγνοιάς μας. Κάποιες φορές έτσι εκτεθειμένος, συναντιέσαι με τον “άλλο” με έναν τρόπο που ξεπερνάει τις λέξεις και τις διαφορές, αισθάνομαι ότι κοιτάζω κάτι που κοιτάζει εμένα. Σε αυτή την ανταλλαγή μπορεί να βρεθεί κάτι ταυτόχρονα παγκόσμιο αλλά και βαθιά προσωπικό. Στον θάνατο του άλλου υπάρχει μια απώλεια που ανήκει σε όλους μας», λέει για την έκθεσή του.

? «As I Was Dying» του Πάολο Πελεγκρίν, έκθεση φωτογραφίας στο πλαίσιο Athens Photo World. Αίθριο του 4ου ορόφου της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος (ΕΒΕ), στο Κέντρο Πολιτισμού Ιδρυμα Σταύρος Νιάρχος (ΚΠΙΣΝ). Μέχρι την 31η Αυγούστου. Είσοδος δωρεάν, καθημερινά 09.00-22.00. Με την υποστήριξη του Ιταλικού Μορφωτικού Ινστιτούτου Αθηνών.