Μια εικόνα, χίλιες κραυγές

Δεν είναι λίγοι, δεν είναι και πολλοί. Μετρημένοι είναι οι γνωστοί φωτογράφοι που αναμετρώνται με τη σκληρή πραγματικότητα, είτε σε εμπόλεμες ζώνες είτε σε περιοχές που θερίζει η πείνα, οι ασθένειες, ο εμφύλιος, η ανισότητα, η διαφθορά ή η οικολογική καταστροφή. Ο Σεμπαστιάο Σαλγάδο, ο διάσημος φωτογράφος που έχει βρεθεί σε δεκάδες τέτοιες καταστάσεις, έχει ο ίδιος εξομολογηθεί πως ο μόνος τρόπος για να συνεχίσει να ζει, πλέον, να ξεφύγει από τους εφιάλτες των εικόνων που κατέγραψε, ήταν να ξαναδώσει ζωή σε έναν τεράστιο χώρο 1.750 στρεμμάτων στη Βραζιλία, που είχε αποψιλωθεί, καεί, καταστραφεί.

Πράγματι, με τη βοήθεια της γυναίκας του, Λέλιας, κατάφερε και επανέφερε το τροπικό δάσος που υπήρχε εκεί όταν ο ίδιος (77 ετών σήμερα) ήταν μικρός. «Δίχως αυτό το δάσος, θα τον είχα χάσει. Ηταν σε μελαγχολία, στα όρια βαριάς κατάθλιψης», είπε η σύζυγός του στο ντοκιμαντέρ που έχει δημιουργήσει ο Βιμ Βέντερ για τον ίδιο («Το αλάτι της Γης»).

Οι εικόνες ενός δάσους που ξαναγεννήθηκε, αυτές που στάθηκαν η αιτία να βρει εκ νέου νόημα στη ζωή ο παγκοσμίου φήμης φωτογράφος Σ. Σαλγάδο, είναι εκ διαμέτρου αντίθετες με όσες κατέγραψε με τον φωτογραφικό του φακό ένας άλλος φωτογράφος: ο Κωνσταντίνος Τσακαλίδης. Δυστυχώς, στάθηκε αδύνατον να μπορέσουμε να του μιλήσουμε -κινητό απενεργοποιημένο και τη μία στιγμή που το σήκωσε, το μόνο που πρόλαβε να μας πει είναι «είμαι μέσα στη φωτιά». Στον Κ. Τσακαλίδη ανήκει η συγκλονιστική φωτογραφία της ηλικιωμένης γυναίκας που πιάνει την καρδιά της, βγάζοντας μια «βουβή» φωτογραφικά κραυγή, μπροστά στην καταστροφή.

Η φωτογραφία αυτή απαθανάτισε, την Κυριακή 8 Αυγούστου, την κυρία Παναγιώτα, 81 ετών, έξω από το χωριό Γούβες στη β. Εύβοια, που καιγόταν πίσω της. Εκανε τον γύρο του κόσμου, αναρτήθηκε από χιλιάδες λογαριασμούς σε μέσα κοινωνικής δικτύωσης (η ίδια η Κέιτ Μπλάνσετ τη χρησιμοποίησε στον λογαριασμό της) και έγινε πρωτοσέλιδο στις εφημερίδες Guardian, Financial Times και Daily Telegraph. Μια εικόνα που παρομοιάστηκε με τον πίνακα του Εντβαρντ Μουνκ «Η Κραυγή της Φύσης» (1893) και που θεωρείται και δικαίως το ντοκουμέντο που ίσως μας κάνει να μην ξεχάσουμε. Ούτε την καταστροφή ούτε την ευθύνη μας απέναντι ακριβώς σε αυτή την κραυγή της φύσης.

Ο Κωνσταντίνος Τσακαλίδης είναι ένα νέο παιδί, με καταγωγή από τις Σέρρες. Μετά τις σπουδές του στη σχολή Πληροφορικής του ΤΕΙ Θεσσαλονίκης, παρακολούθησε τον κύκλο σεμιναρίων του Φωτογραφικού Κέντρου Stereosis. Ο ίδιος είναι συνιδρυτής και μέλος του φωτογραφικού πρακτορείου SOOC Images, που, με έδρα τη Θεσσαλονίκη, καλύπτει θέματα κοινωνικοπολιτικού ενδιαφέροντος στην ανατολική Ευρώπη, τα Βαλκάνια και την Τουρκία.

Τον γνωρίσαμε την περίοδο των έντονων προσφυγικών ροών, καθώς κάλυπτε φωτογραφικά το τι συνέβαινε τότε, στα νησιά, στην Ειδομένη και στα βόρεια σύνορα της χώρας. Τον θυμηθήκαμε εκ νέου τον Φλεβάρη φέτος, όταν αστυνομικές δυνάμεις κατόπιν εντολής του Μ. Χρυσοχοΐδη χτυπούσαν, ξέσκιζαν τα ρούχα και έσερναν φοιτητές που διαδήλωσαν στο Αριστοτέλειο Πανεπιστήμιο εναντίον του νομοσχεδίου για την αστυνομία στα Πανεπιστήμια.

Ο ίδιος δεν αρκείται μόνο στο αισθητικό αποτέλεσμα που πηγάζει από τις φωτογραφίες του. Δεν αρκείται μόνο στη λεζάντα που τις συνοδεύει. Δεν μένει μόνο στο κλικ της μηχανής. Εχει σχολιάσει τον ελληνικό έντυπο Τύπο, ως προς τα fake news που κατά καιρούς αναπαράγουν κάποιες, εγνωσμένου θεωρητικά κύρους, μεγάλες εφημερίδες. Εχει στηλιτεύσει το γεγονός πως οι φωτογραφίες που βάζουν στα πρωτοσέλιδά τους δεν ανταποκρίνονται στη λεζάντα που γράφουν από κάτω. Εχει επισκεφθεί πολλές φορές την Τουρκία, καθώς και πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Και τώρα «είναι μέσα στις φωτιές». Η εν λόγω φωτογραφία πέρασε από το δικό του πρακτορείο (SOOC Images) στο Bloomberg και από εκεί στο πρακτορείο Getty Images, που τη διαμοίρασε σε μεγάλες εφημερίδες ανά τον κόσμο.

Λανθασμένα οι περισσότεροι παρομοίωσαν τη φωτογραφία αυτή του Κωνσταντίνου Τσακαλίδη με την «Κραυγή» του Μουνκ. Μα -τι ειρωνεία!-, ο πίνακας αυτός του Νορβηγού εξπρεσιονιστή καλλιτέχνη είχε τίτλο «Η Κραυγή της Φύσης». Το αγωνιώδες πρόσωπο με τη βουβή κραυγή, που ο ήχος της ωστόσο διαπερνάει τον θεατή μοιάζει πράγματι με την οστεϊκή φιγούρα της κ. Παναγιώτας μέσα στην απόλυτη καταστροφή. Ο ίδιος ο Μουνκ δημιούργησε τέσσερις εκδοχές του πίνακα και έχει γράψει πως εμπνεύστηκε από ένα έντονο ηλιοβασίλεμα, όπου ο ήλιος που έδυε, έκανε «τα σύννεφα κόκκινα σαν το αίμα». Προφανώς και η ψυχολογική του διάθεση αποτυπώνεται στον πίνακα. Οπως και στη φωτογραφία. Μία ή χίλιες κραυγές;

Ταυτόχρονα, στην άλλη άκρη του Ατλαντικού, ένας άλλος καλλιτέχνης από το Μπρούκλιν αυτή τη φορά, απεικόνισε την ίδια καταστροφή στο πρωτοσέλιδο των New York Times. Ο ιαπωνικής καταγωγής Σο Σιμπούγια έφτιαξε ένα έργο, εμπνευσμένος από την καταστροφή στην Εύβοια. Μια φαινομενικά απλή χρωματική μετάβαση από το μαύρο, στο κόκκινο και το πορτοκαλί αρκεί τελικά για να φανερώσει το μέγεθος της καταστροφής. Την ανατολή απεικόνιζε ο Σιμπούγια κάθε μέρα στην ίδια εφημερίδα, για να φτάσει, με τα ίδια χρώματα, να αποτυπώσει ζωγραφικά αυτό: το μη αναστρέψιμο, το απρόβλεπτο, το πλήρως καταστροφικό. Την κλιματική αλλαγή. Με ό,τι αυτό σημαίνει. Με όσες ευθύνες μάς βαραίνουν.