Με παταγώδη αποτυχία στέφθηκε το δημοψήφισμα της 1ης Αυγούστου που οργάνωσε ο πρόεδρος του Μεξικού, Λόπες Ομπραδόρ, για να διερευνηθούν πέντε πρώην πρόεδροι της χώρας για εγκλήματα και σκάνδαλα στα οποία φέρονται να έχουν εμπλακεί. Στο δημοψήφισμα, το πρώτο που διεξήχθη σε ομοσπονδιακό επίπεδο, η συμμετοχή δεν ξεπέρασε το 7%, απέχοντας παρασάγγας από το 40% που χρειαζόταν για να είναι δεσμευτικό το αποτέλεσμά του: από τα 93 εκατ. των εγγεγραμμένων στους εκλογικούς καταλόγους, ψήφισαν μόλις 6,5 εκατ.
Παρότι το δημοψήφισμα προτάθηκε και προωθήθηκε από τον ίδιο τον AMLO, όπως αποκαλούν τον πρόεδρο, εκείνος δεν ψήφισε, δηλώνοντας πως «η εκδίκηση δεν είναι το ατού μου». Αυτό, ωστόσο, του προσάπτουν οι επικριτές του, καταγγέλλοντας πως πρόκειται περισσότερο για πολιτικό λιντσάρισμα, παρά για μια διαδικασία απόδοσης δικαιοσύνης και πως η κυβέρνηση δεν χρειάζεται πρόσθετη εντολή για να διερευνήσει και δικάσει όποιους διαπράττουν εγκλήματα, περιλαμβανομένων και πρώην προέδρων. Αλλά ο AMLO επιμένει πως πρόκειται για μια άσκηση συμμετοχικής δημοκρατίας, όπου οι πολίτες κλήθηκαν να ορίσουν τα περιθώρια δράσης που θα αναληφθούν σχετικά με τις ευθύνες των προέδρων για τα δεινά που προκάλεσαν στους Μεξικανούς.
«Το θέμα είναι να λογοδοτήσουν για τα εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, την ιστορική υπερχρέωση της χώρας και τον τεράστιο αριθμό εκτοπισμένων του υποτιθέμενου πολέμου κατά των ναρκωτικών», δήλωσε στο BBC ο Ναρσίσο Μονσιβάις, από τους διοργανωτές της καμπάνιας υπέρ του δημοψηφίσματος. Μια εκστρατεία που ξεκίνησε δυναμικά στις 15 Ιουλίου, είχε ως ένα από τα πολλά της συνθήματα το «Να επιστρέψουν τα κλεμμένα» και γέμισε τους δρόμους της χώρας με αφίσες με τα πρόσωπα των πρώην προέδρων που σφράγισαν αυτό που ο AMLO αποκαλεί «νεοφιλελεύθερη περίοδο του Μεξικού».
Τα πολλά εγκλήματα των πρώην προέδρων
Παρά την αλλαγή στη διατύπωση του ερωτήματος στο δημοψήφισμα που επέβαλε το Ανώτατο Δικαστήριο, απαλείφοντας τα ονόματα των πρώην προέδρων και κάνοντας γενικά λόγο για διερεύνηση «αποφάσεων πολιτικών παραγόντων», ο Λόπες Ομπραδόρ εξακολουθεί να αναφέρεται επώνυμα σε πέντε πρώην αρχηγούς του κράτους. Η λίστα των αδικημάτων για τα οποία θα μπορούσαν να δικαστούν οι πρώην πρόεδροι είναι μεγάλη, αλλά, όπως επαναλαμβάνει ο AMLO, εκείνα που περισσότερο ενοχλούν τους πολίτες σχετίζονται με τη λεηλασία των δημοσίων ταμείων και των πλουτοπαραγωγικών πόρων της χώρας.
Ο Κάρλος Σαλίνας ντε Γκορτάρι (1988 – 1994) κατηγορείται ότι ξεπούλησε παράτυπα μέρος της δημόσιας περιουσίας σε ομάδα Μεξικανών επιχειρηματιών που σήμερα είναι οι πλουσιότεροι της Λατινικής Αμερικής: τους πρόσφερε ανάμεσα στα άλλα την αγροτοβιομηχανία Alpura, την αυτοκινητοβιομηχανία Dina, την εθνική εταιρεία τηλεπικοινωνιών Telmex, κάπου οκτώ χρηματοπιστωτικά ιδρύματα, σχεδόν 50 ορυχεία και τη σιδηρουργία Lazaro Cárdenas.
Ο Ερνέστο Σεντίγιο (1994 – 2000) μετέτρεψε τα ιδιωτικά χρέη των φίλων του σε δημόσια, όπως έγινε με το διαβόητο σκάνδαλο της Fobaproa, του Τραπεζικού Ταμείου Προστασίας της Αποταμίευσης, το οποίο ίδρυσε, για να απορροφήσει τα τραπεζικά χρέη δεκάδων Μεξικανών μεγιστάνων.
Ο Βισέντε Φοξ (2000 – 2006) έχει καταγγελθεί ότι μεθόδευσε τη νοθεία, χάρη στην οποία ο AMLO έχασε τις εκλογές του 2006, και κατηγορείται ότι παρέδωσε τον έλεγχο σημαντικών τμημάτων της χώρας στο καρτέλ της Σιναλόα: διόρισε ως επικεφαλής της Εθνικής Υπηρεσίας Πληροφοριών τον Χενάρο Γκαρσία Λούνα, που κατηγορείται στις ΗΠΑ για διακίνηση ναρκωτικών και για αποδοχή μιζών εκατομμυρίων δολαρίων από το καρτέλ της Σιναλόα, με αντάλλαγμα την προστασία. Πρόσφερε κι αυτός άνευ όρων άδειες για εξόρυξη πετρελαίου και για εκμετάλλευση ηλεκτρικής ενέργειας και αερίου.
Ο Φελίπε Καλδερόν (2006 – 2012) δεν αρκέστηκε να συνεχίσει τη λεηλασία των δημοσίων πόρων, αλλά εμπνεύστηκε τον «πόλεμο κατά των ναρκωτικών», συνέβαλε στην άνθηση των παραστρατιωτικών και στρατιωτικοποίησε τη χώρα, μεταμορφώνοντάς την σε ένα τεράστιο νεκροταφείο, με περισσότερους από 130.000 νεκρούς.
Οσο για τον Ενρίκε Πένια Νιέτο (2012 – 2018), όχι μόνο παρέδωσε την κυριαρχία του τομέα της ενέργειας του Μεξικού σε πολυεθνικές με την αποκαλούμενη Ενεργειακή Μεταρρύθμιση, αλλά ενέχεται σε προφανείς πράξεις διαφθοράς, επιμένει ο Ομπραδόρ. Οπως το σκάνδαλο των μιζών της Odebrecht, με τον διορισμένο από αυτόν πρόεδρο της κρατικής πετρελαϊκής Pemex, τον φυλακισμένο πλέον Εμίλιο Λοσόγια, να έχει καταθέσει πως και ο Πένια Νιέτο δωροδοκήθηκε από τη βραζιλιάνικη κατασκευαστική (όπως και οι πρώην πρόεδροι Καλδερόν και ντε Γκορτάρι). Αλλά και το σκάνδαλο της παράνομης χρήσης του κατασκοπευτικού προγράμματος Pegasus για την παρακολούθηση δημοσιογράφων, ακτιβιστών και πολιτικών που έχει καταγγελθεί ήδη από το 2017, αλλά κανείς ακόμη δεν έχει διωχθεί.
Παροιμιώδης ατιμωρησία
Το βασικό πρόβλημα που δεν θα έλυνε ούτως η άλλως το δημοψήφισμα είναι η ανικανότητα των κρατικών θεσμών να αποδώσουν δικαιοσύνη. Οι επίσημες στατιστικές καταδεικνύουν την τραγική ατιμωρησία που επικρατεί στο Μεξικό: το 92% των εγκλημάτων δεν διαλευκαίνονται, ενώ από το υπόλοιπο 8% στις επτά στις δέκα περιπτώσεις δεν έχουν καν συλληφθεί οι ένοχοι. Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι ότι, σύμφωνα με περσινή έκθεση που επικαλούνται οι New York Times, από 46.000 καταγγελίες που έχουν γίνει για βασανιστήρια και καταναγκαστική εξαφάνιση, οι εισαγγελίες της χώρας έχουν διαλευκάνει μόνο 73.
Αν ο Λόπες Ομπραδόρ ήθελε πραγματικά το τέλος της ατιμωρησίας, θα έπρεπε, αντί για δημοψήφισμα, να προχωρήσει σε μια βαθιά και ολόπλευρη μεταρρύθμιση του δικαστικού συστήματος, σχολιάζει στον ενημερωτικό ιστότοπο Animal Político o δημοσιογράφος και συγγραφέας Αρτούρο Ανχελ. «Σε μια χώρα όπου δεν καταλήγουν πουθενά ούτε καν οι ανοιχτές δικαστικές έρευνες, μια ισχυρή στήριξη της πρότασης για διερεύνηση των εγκλημάτων των πρώην κυβερνήσεων (μέσω του δημοψηφίσματος) θα ήταν ένα σαφές και ισχυρό μήνυμα στις αρμόδιες αρχές. Αλλά δεν θα ξεπεράσει τις καλές προθέσεις, αν δεν γίνουν ουσιώδεις αλλαγές στη δικαστικό μας σύστημα. Πόσο μάλλον τώρα με αυτό το αποτέλεσμα».
