Στο δεύτερο βιβλίο της «Οι ζωές έξω απ’ το Κάστρο» (εκδ. Εν Τύποις) η Χαρά Παπαβασιλείου εντάσσει μοναδικά την αφήγησή της στο ιστορικό πλαίσιο της μεταπολεμικής Ελλάδας. Η μνήμη της Παπαβασιλείου, δεξαμενή γνώσεων και βιωμάτων, καθοδηγεί τη γραφή της, ζωντανεύει ανθρώπους και γεγονότα να μη λησμονηθούν, να μη χαθεί η μαγεία τους. Από τον Φλεβάρη του ’45 φωτίζει τη ζωή της 12χρονης Κατερίνας, όταν ο πατέρας της την ξεριζώνει από το ορεινό χωριό της και τη βάζει υπηρέτρια σ’ ένα αρχοντόσπιτο της Αρτας. Η κατοχή, η αντίσταση, ο εμφύλιος, η μετανάστευση, η δικτατορία, η μεταπολίτευση διατρέχουν την αφήγηση, με θεματικό πυρήνα τη μετανάστευση στη Γερμανία. Ωστόσο η αφήγηση εισδύει σε καταστάσεις εσωτερικές, στην ψυχή των ηρώων, στον χαρακτήρα, στο ήθος τους.
O τίτλος του βιβλίου προαναγγέλλει τη σύνθεση ιστοριών ζωής των ηρώων και προσδιορίζει τον χώρο, στον οποίο υφαίνεται η αφήγηση. Το Κάστρο λειτουργεί εμβληματικά, σημειολογικά, ταυτίζεται με τη ζωή των ηρώων της αφήγησης, γίνεται σύμβολο αντοχής, καρτερίας, σφραγίζει τον αγώνα και τη θέληση για ζωή.
«Και η γειτονιά έμοιαζε με θέατρο. Το δε Κάστρο, μέρος, το επιβλητικότερο, του σκηνικού, συμβόλιζε την αντίσταση των αμυνόμενων κατά των επιτιθέμενων. Τα μνημεία έτσι κι αλλιώς όπου κι αν βρίσκονται συμμετέχουν κι αυτά στα μικρά και μεγάλα δρώμενα στις γειτονιές του κόσμου».
Το Κάστρο, η δυτική όχθη του ποταμού Αραχθου, η φύση, η πόλη, τα σπίτια πλούσια και φτωχά αλλά και το περιβάλλον της ξένης χώρας, άξενο και πικρό, συγκροτούν τον χώρο της αφήγησης, παρουσιάζονται μοναδικά με περιγραφή, τριτοπρόσωπη αφήγηση, αντιθέσεις. Ο χώρος και τα πράγματα μέσα σ’ αυτόν θεατρικό σκηνικό, συνδέεται με την ψυχική κατάσταση, αποτυπώνει τη διάθεση των προσώπων.
«Η μάνα της να πασχίζει να χορτάσει την πείνα τους με το τίποτε. Εκανε φιλότιμες προσπάθειες να νοστιμίσει το λιτό φαγητό των παιδιών της. Δεν θυμόταν πιο νόστιμες ελιές απ’ τις ψημένες πάνω στην πυροστιά. Ελιές και ψωμί ζυμωμένο με τα ευλογημένα χέρια της, φρυγανισμένο στα κάρβουνα. Σταγόνες ευτυχίας. Απολάμβανε μαζί με τ’ αδέρφια της, της μάνας παρά της φωτιάς τη θαλπωρή. Ενδόμυχα παρακαλούσαν ν’ αργήσει ο αφέντης πατέρας να γυρίσει απ’ το καφενείο. Κι όταν ο βοριάς έδερνε το σπιτάκι, το κρεμασμένο σαν μισοφώτιστο καντήλι στο καταράχι, η μάνα τους ζέσταινε τα ξυλιασμένα πόδια τους με το πυρωμένο και τυλιγμένο σ’ ένα χοντρό πανί τούβλο. Η αγάπη της έδιωχνε από πάνω τους τον βαρύ ίσκιο του κακότροπου άντρα της. Ισως και η ίδια ν’ αντλούσε δύναμη και θέληση για ζωή απ’ τ’ αθώα βλέμματα των παιδιών της».
Ο σκληρός αγώνας της επιβίωσης σε μια κατεστραμμένη Ελλάδα, η φτώχεια, η αδικία, η καταπίεση των γυναικών σε ένα πατριαρχικό περιβάλλον -γυναίκα ωστόσο που γίνεται φάρος ελπίδας, που μπορεί να σπάσει το κέλυφος του ψεύδους και να ρουφήξει ηλιαχτίδες ζωής με τον αγώνα της- η προσπάθεια για δημιουργία σε μια ξένη χώρα, το βίωμα της πικρής ξενιτιάς, το όνειρο μιας καλύτερης ζωής αποτελούν τα θέματα που απασχολούν τη συγγραφέα.
Πολυπρόσωπο, συνθετικό αφήγημα παρουσιάζει ανθρώπινους τύπους και ρόλους που τοποθετούνται στην περιμετρική των ιστορικών γεγονότων. Οι ήρωες του αφηγήματος στην πλειονότητά τους ενεργούν με θάρρος, αντοχή, ελπίδα. Ο αναλυτικός τρόπος περιγραφής της Παπαβασιλείου στρέφεται με επιμονή και λεκτική μαεστρία στην ανίχνευση της ατμόσφαιρας, των διαθέσεων, των ψυχολογικών καταστάσεων που διακρίνουν τους ανθρώπους μέσα στο περιβάλλον τους. Με ιδιαίτερη λεπτότητα προσεγγίζεται η ποιότητα, το ήθος, το όραμά τους. Ταυτόχρονα διεισδύει σε πρόσωπα που κινούν την αφήγηση διαμορφωμένα από στερεότυπα, προκαταλήψεις σε μια αγροτική, έντονα ταξική κοινωνία. Οσο η μυθοπλασία εξελίσσεται οι χαρακτήρες προβάλλουν ανάγλυφα μέσα από τις αντιδράσεις τους, τα προβλήματα και τις λύσεις που δίνουν.
Το κεντρικό πρόσωπο, η Κατερίνα, η ηρωίδα της Παπαβασιλείου, πλάθεται αφηγηματικά με εξαίσιο τρόπο ως φυσική παρουσία και ως προσωπικότητα μέσα στις σκληρές συνθήκες που ζει. Συγκροτεί τον ψυχικό της κόσμο μέσα από γεγονότα ζωής, που συνθλίβουν ένα νέο κορίτσι, καθώς υφίσταται όλες τις ματαιώσεις της ύπαρξης και του φύλου της. Ως μεγαλύτερη κόρη βοηθά τη μητέρα της να αναστήσει τα αδέλφια της. Απομακρύνεται από το σχολείο και τον αγαπημένο της δάσκαλο και παραδίδεται σ’ ένα αρχοντικό ως υπηρέτρια. Υφίσταται ταπεινώσεις από την κυρά της και δέχεται μακροχρόνια σεξουαλική κακοποίηση από τον γιο των αφεντικών της.
«Είχε μάθει απ’ τη μάνα της την τέλεια υποταγή στο αφεντικό. Την ώρα της μοναξιάς της, τότε μόνο, στο δωματιάκι της άφηνε τον εαυτό της να ταξιδέψει στο μικρό της χωριό. Αλλά στη θύμηση της μάνας της μάτωνε η ψυχή της κι έκλαιγε για ’κείνης παρά για τα δικά της βάσανα… Υστερα ξετρυπώνοντας απ’ το προσκεφάλι της το βιβλίο της προσπαθούσε να ξεχαστεί στα “Μυστικά του Βάλτου”. Ο δάσκαλός της στο χωριό πάντα μ’ ένα βιβλίο αποχαιρετούσε τους τελειόφοιτους μαθητές του. Στη φουρνιά της Κατερίνας σειρά είχε η Πηνελόπη Δέλτα. Το ’χε σαν φυλακτό πολύτιμο κι αγαπημένο, αφού ήταν συνδεδεμένο με τον αγαπημένο της δάσκαλο».
«Ο κύριος Αδαμαντίδης ύστερα από σαράντα ολόκληρα χρόνια στη θέση εκείνου του κοριτσιού είχε μπροστά του μια γυναίκα που πατούσε γερά στα πόδια της. Ναι, είχαν πιάσει τόπο τα λόγια του, όπως και στ’ άλλα του παιδιά. Μπολιασμένα με την αγάπη του δεν έπαψαν να σκορπίζουν την ευωδιά της όπου κι αν βρέθηκαν στις πόλεις του κόσμου. Γι’ αυτό τώρα ήταν όλοι όσοι μπόρεσαν απ’ τους μαθητές του εκεί».
O χρόνος στην αφήγηση με γραμμική πορεία ακολουθεί τη φυσική σειρά των γεγονότων. Ωστόσο η Παπαβασιλείου παραβιάζει τη χρονική πορεία, γυρνά στο παρελθόν με αναδρομικές αφηγήσεις (Δίστομο) ή εγκιβωτισμένες ιστορίες (ιστορία του Νώντα). Με περιγραφή, διήγηση, μίμηση, διαλόγους δουλεμένους λεπτομερώς, λειτουργική, λεπταίσθητη γλώσσα βρίσκει ευφυείς τρόπους, ώστε να είναι υψηλός ο βαθμός πρόσληψης από τους αναγνώστες. Η ποιότητα και το ήθος της γραφής, ιχνογραφούν τις ενδόμυχες σκέψεις των ηρώων της. Και ενώ η συγγραφέας παρακολουθεί τη ζωή των προσώπων εξωδιηγητικά, μια έκπληξη επιφυλάσσει στο τέλος τον αναγνώστη. Παρουσιάζεται η δεκατριάχρονη Κλειώ, που παρακολουθούσε τη ζωή της Κατερίνας, που δεν είναι άλλη από την ίδια τη συγγραφέα, η οποία παραδίδει στη λογοτεχνία μας ένα έργο άρτιο, μια ιστορία γεμάτη εικόνες, μυρωδιές, χρώματα και αναμνήσεις.
H Πρεβεζάνα Xαρά Παπαβασιλείου-Κουμουλλή σπούδασε Κλασική Φιλολογία, Παιδαγωγικά και Ψυχολογία, εργάστηκε στη Δημόσια εκπαίδευση και έχει δημοσιεύσει πλήθος άρθρων και διηγημάτων σε περιοδικά. Εχει εκδώσει τη συλλογή διηγημάτων «Αρωμα μνήμης», εκδ. Γαβριηλίδης μα πάνω από όλα είναι ενεργή πολίτης
Τη σελίδα αυτήν δεν τη φτιάχνουν επαγγελματίες κριτικοί βιβλίου. Οι παρουσιάσεις είναι των ίδιων των αναγνωστών, εκείνων ακριβώς για τους οποίους γράφτηκε το βιβλίο. Είναι γραμμένες από αναγνώστες και απευθύνονται σε αναγνώστες. Και αυτό τις κάνει πιο προσωπικές, πιο προσιτές και πιο ανθρώπινες. Αν θέλετε να μοιραστείτε όσα νιώσατε διαβάζοντας ένα βιβλίο, στείλτε το κείμενό σας στο [email protected].
