Ο φασιστικός ιός

Δανείζομαι τον τίτλο από τον αντίστοιχο του βιβλίου του Καρλ Πολάνιι, που μόλις κυκλοφόρησε από τις Εκδόσεις Τόπος, σε εξαιρετική μετάφραση και επιστημονική επιμέλεια της Μαρίας Μαρκαντωνάτου, η οποία μας προσφέρει και μια πολύ κατατοπιστική εισαγωγή. Είναι μια πολύτιμη προσφορά στην ελληνική επιστημονική κοινότητα. Ακόμη περισσότερο, αποτελεί μεγάλη προσφορά στην ελληνική Αριστερά.

Πρόκειται για επίκαιρο έργο γιατί περιγράφει καταστάσεις πολύ κοντινές στις δικές μας, σχεδόν όμοιες από πολλές απόψεις. Αναλύοντας μια εποχή, αυτήν του Μεσοπολέμου, που άνοιξε τον δρόμο στον ιστορικό φασισμό και στον φονικότερο μέχρι σήμερα πόλεμο της Ιστορίας, θυμίζει τις προϋποθέσεις αυτών των εξελίξεων: εμμονική επιμονή σε προγράμματα λιτότητας και δημοσιονομικής προσαρμογής με αντάλλαγμα δάνεια για τη διάσωση χρεοκοπημένων τραπεζών. Και μαζί παρέμβαση του κράτους υπέρ της αγοράς, πειθάρχηση της εργασίας και πλήρης τήρηση των σταθερών ισοτιμιών.

Οι ομοιότητες είναι πραγματικά ανατριχιαστικές και κάνουν τις προγνώσεις ζοφερότατες.

Ο αναλυτικός ισχυρισμός του Πολάνιι, ωστόσο, είναι ακόμη δυνατότερος. Υποστηρίζει πως ο πραγματικός πρόγονος του φασισμού είναι κατεξοχήν ο φιλελευθερισμός του 19ου αιώνα και η με κάθε τρόπο προσπάθειά του να επιβάλει το πιο αφύσικο κοινωνικό σύστημα, αυτό της «αυτορρυθμιζόμενης αγοράς». Το σύνολο των κοινωνικών καταστροφών που βίωσε ο 20ός αιώνας έχει τη βάση του σε αυτό το γεγονός.

Με τα λόγια του ίδιου, «για να καταλάβουμε τον γερμανικό φασισμό, πρέπει να επιστρέψουμε στη ρικαρντιανή Αγγλία». Νομίζω, άλλωστε, πως σε αυτό δεν θα διαφωνούσε ούτε ο Μίζες ούτε ο Χάγεκ. Είναι γνωστό πόσο χάρηκαν τον Πινοσέτ οι φιλελεύθεροι – και πόσο βοήθησε στη χιλιανή «δημοσιονομική προσαρμογή» ο Μίλτον Φρίντμαν. Ο Μίζες, επιπλέον, ρητά έχει «απολογίσει» τον φασισμό με τα εξής λόγια: «Ο φασισμός και τα συναφή κινήματα που σκόπευαν στην εγκατάσταση δικτατοριών είχαν τις καλύτερες προθέσεις και η παρέμβασή τους προς στιγμήν έσωσε τον ευρωπαϊκό πολιτισμό». Ετσι.

Η περιεκτική διατύπωση της ιδέας του Πολάνιι είναι η παρακάτω:

«Ο φασισμός είναι απλώς το πιο πρόσφατο και το πιο μολυσματικό ξέσπασμα του αντιδημοκρατικού εκείνου ιού που υπήρχε στον βιομηχανικό καπιταλισμό ήδη από τη γέννησή του. Εξάλλου ο ανταγωνισμός μιας τέτοιας οικονομίας με όλες τις μορφές δημοκρατικής διακυβέρνησης έχει ήδη υπογραμμιστεί από τους κλασικούς. Αυτός ο ανταγωνισμός ήταν έντονος κατά τον πρώτο αιώνα της Βιομηχανικής Επανάστασης, έπειτα ήταν λανθάνων για λίγες δεκαετίες, δημιουργώντας μια ψευδαίσθηση ασφάλειας στους δημοκράτες, και τελικά στις μέρες μας επικράτησε ως τάση παγκοσμίως. Ο φασισμός δεν είναι παρά η τελευταία μορφή αυτής της επίθεσης του καπιταλισμού στις δημοκρατικές μορφές διακυβέρνησης, τις οποίες οι ανώτερες τάξεις είχαν ανέκαθεν καλούς λόγους να φοβούνται».

Με λίγα λόγια, ο καπιταλισμός και η δημοκρατία είναι μακροπρόθεσμα απολύτως ασύμβατοι, ενώ ο φασισμός δεν είναι παρά η υπερεπέκταση του καπιταλισμού και στην πολιτική σφαίρα, μετά την απόλυτη αποικιοποίηση της, πρωτοφανώς ιστορικά, διαχωρισμένης οικονομικής σφαίρας.

Τα έχει πει καλά ο Χίτλερ όλα αυτά στην ομιλία του, στη Λέσχη Βιομηχάνων του Ντίσελντορφ, το 1932, δείχνοντας την εξαιρετική συνάφεια των «γνήσια» φιλελεύθερων αξιών με τις ναζιστικές, όταν τόνισε πως η ιδιοκτησία «όφειλε να αντλεί την ηθική της δικαιολόγηση από τη βεβαιότητα ότι αποτελεί αναγκαιότητα που υπαγορεύει η φύση».

Οταν επισήμανε ότι «από οικονομική άποψη, οι άνθρωποι δεν είναι όλοι εξίσου σημαντικοί», ζητώντας να επεκταθεί η ίδια «αρχή» στην πολιτική και δικαιολογώντας έτσι τη Führerprinzip μαζί με το αδύνατο του οικονομικού εξισωτισμού. Οταν υπογράμμιζε πως η οικονομική ανισότητα είναι φυσική (σας θυμίζει κάτι; Χ.Λ.). Οταν, στο πλαίσιο μιας απολύτως συνεκτικής λογικής, κατέληγε: «Αν η οικονομική σφαίρα προβάλλει ότι δεν χρειάζονται συγκεκριμένες ικανότητες στο πολιτικό πεδίο, αλλά ότι εκεί βασιλεύει η απόλυτη ομοιομορφία […], τότε μια μέρα αυτή η ίδια η θεωρία θα μεταφερθεί από την πολιτική στην οικονομία. Αλλά η πολιτική δημοκρατία είναι ανάλογη με τον κομμουνισμό στον οικονομικό τομέα» (σελ. 29-30).

Οχι μόνο η δημοκρατία, όμως, αλλά η ίδια η ανθρώπινη κοινωνία είναι ασύμβατη με ένα σύστημα το οποίο, εμπορευματοποιώντας την εργασία, τη φύση, το χρήμα ακόμη ακόμη, οδηγεί την ανθρωπότητα στην ολοκληρωτική καταστροφή.

Ολα όσα ζούμε τα τελευταία χρόνια ενισχύουν την οπτική του Πολάνιι. Και μόλο που ξινίζουν τα μούτρα τους οι φιλελεύθεροί μας όποτε γίνει κάποια νύξη για την απολύτως λειτουργική συμβατότητα των αξιών τους της «αυτορρυθμιζόμενης αγοράς» με αυτές των ναζιστών, το πράγμα βοά. Και προτρέπει σε επείγουσα ανάληψη δράσης.

Είτε η εξισωτική δημοκρατία θα ανατρέψει τον καπιταλισμό είτε ο καπιταλισμός θα καταστρέψει τον κόσμο. Και κανένα ρετουσάρισμα δεν φαίνεται πλέον εφικτό.

 * εκπαιδευτικός