Το αποτύπωμα της Παιδείας στη μετα-πανδημική εποχή

Τις τελευταίες δεκαετίες σε όλο τον κόσμο γίνεται μια προσπάθεια από πολιτικούς να συνδέσουν την Παιδεία με τις λέξεις «επαρκής» και «επάρκεια». Πονηρές λέξεις. Η χρήση τους νομιμοποιεί ανταγωνισμούς, διαχωρισμούς, εξαιρέσεις και αποκλεισμούς, που στιγματίζουν τις ζωές των ανθρώπων. Την τακτική αυτή ακολουθεί και η κυβέρνηση, η οποία υποκρίνεται ότι το «ποιος», το «πώς» και το «πότε» θα έχει πρόσβαση στα «δώρα της Παιδείας» είναι μια υπόθεση καθαρά προσωπική που κρίνεται από την… επάρκεια.

Τα σαθρά επιχειρήματα που προβάλλουν οι «άριστοι» αλλά και ο ίδιος πρωθυπουργός προκειμένου να δικαιολογήσουν τις αποφάσεις τους δεν είναι όμως αρκετά για να κρύψουν την αλήθεια: με τις επιλογές για την Παιδεία που βασίζονται στον διαχωρισμό, στον αποκλεισμό και στην εξαίρεση, διαμορφώνουν τις συνθήκες μιας πιο σκληρής και πιο ακραίας ανισότητας, την οποία θα υποστούν χιλιάδες σημερινά παιδιά και έφηβοι όταν αύριο ως ενήλικοι θα βγουν στην αγορά εργασίας για να βγάλουν το ψωμί τους.

Ο νομπελίστας οικονομολόγος Theodore Schultz είχε υποστηρίξει ότι οι μορφωμένοι-ειδικευμένοι εργαζόμενοι είναι λιγότερο εκτεθειμένοι στις ανισορροπίες που προκαλούνται από ακραία γεγονότα όπως είναι μια οικονομική κρίση, επειδή μπορούν να προσαρμοστούν στις μεταβαλλόμενες ανάγκες των εργοδοτών και στις νέες τεχνολογίες. Η ιστορία των οικονομικών κρίσεων τον δικαιώνει.

Ο «Μαύρος Θάνατος» (1347-1352), που σκότωσε εκατομμύρια ανθρώπους και κατέστρεψε πόλεις, προκάλεσε μείωση της διαθέσιμης εργασίας και των μισθών στη γεωργία. Η ισπανική γρίπη σκότωσε δεκάδες εκατομμύρια ανθρώπων, μείωσε την οικονομική δραστηριότητα και οι επιπτώσεις της έφτασαν μέχρι τη δεκαετία του 1980. Ο οικονομικός αντίκτυπος της επιδημίας του SARS στο Ηνωμένο Βασίλειο, στη Γαλλία, στο Βέλγιο και στην Ολλανδία εκτιμήθηκε σε 0,5-2% του ΑΕΠ και έπληξε κυρίως τους ευάλωτους. Ανεξάρτητα από την αιτία που προκαλεί την κρίση, οι «ζημιές» που ακολουθούν δεν κατανέμονται αναλογικά, αφού οι ανειδίκευτοι που είχαν χαμηλότερες αποδοχές πλήρωσαν βαρύτερο λογαριασμό σε σχέση με τους μορφωμένους.

Η Ιστορία δείχνει ότι το οικονομικό αδιέξοδο αναγκάζει πολλούς νέους να εγκαταλείψουν την εκπαίδευση και αυτό με τη σειρά του προκαλεί μια σπείρα εξαθλίωσης: ανεργία, μείωση εισοδήματος, περιθωριοποίηση. Στην Κίνα, κατά την πολιτιστική επανάσταση, έκλεισαν πολλά Γυμνάσια σε αγροτικές περιοχές, με αποτέλεσμα το 35% των μαθητών της δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης να μην ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Αυτό προκάλεσε κρίση στην αγορά εργασίας που εκδηλώθηκε μετά από σχεδόν μία δεκαετία. Στην Αργεντινή, στη διάρκεια της κρίσης της δεκαετίας του 1990, οι αποδοχές των μορφωμένων εργαζομένων επηρεάστηκαν λιγότερο από αυτές των λιγότερο μορφωμένων. Ανάλογα φαινόμενα καταγράφηκαν και σε άλλες χώρες (Ελλάδα, Λετονία, Μεξικό κ.α.) που επλήγησαν από οικονομικές κρίσεις.

Υπό το πρίσμα αυτό οι αποκλεισμοί, οι διαχωρισμοί και οι εξαιρέσεις στην εκπαίδευση δεν είναι μια απόφαση που συνδέεται –μόνο– με την ορθολογική διαχείριση πόρων και αναγκών, αλλά αντιπροσωπεύει μια επιλογή που παράγει και μεγεθύνει την ανισότητα σε βάθος δεκαετιών. Αυτό σημαίνει ότι η εκπαίδευση και η ποιότητά της δεν είναι επιλογή μηδενικού οικονομικού και κοινωνικού αποτελέσματος, αλλά αντίθετα τα αποτυπώματά τους στις ζωές των ανθρώπων είναι βαθιά και ανεξίτηλα.

Ακαδημαϊκές έρευνες αποκάλυψαν ότι οι μαθητές που λαμβάνουν σχολική εκπαίδευση υψηλής ποιότητας κερδίζουν περισσότερα από όσα οι αντίστοιχοί τους που δεν τη λαμβάνουν. Η ποιοτική εκπαίδευση είναι συνάρτηση πολλών παραγόντων, ανάμεσα στους οποίους περιλαμβάνεται η διδασκαλία στην τάξη.

Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι κατά μέσο όρο οι μαθητές μαθαίνουν λιγότερα μέσω της διαδικτυακής διδασκαλίας σε σχέση με το μαθησιακό αποτέλεσμα που επιτυγχάνεται με τη φυσική παρουσία. Επιπλέον, οι μαθητές που έχουν ήδη απόδοση κάτω από τη βάση είναι πιο πιθανό να χάσουν έδαφος όταν η διδασκαλία γίνεται στο διαδίκτυο. Κορυφαίοι ακαδημαϊκοί υποστήριξαν ότι η απώλεια ενάμιση χρόνου εκπαίδευσης θα μπορούσε να επιδεινώσει σοβαρά την παγκόσμια ανισότητα.

Αν το καλοσκεφτεί κανείς, τα ευρήματα αυτά φωτίζουν τις αθέατες όψεις των επιπτώσεων που θα έχει στις ζωές των μαθητών-φοιτητών το κλείσιμο των σχολείων τους. Ο κ. Μητσοτάκης και οι υπουργοί του προσπάθησαν να εμφανίσουν τις αποφάσεις τους για τη διαχείριση της εκπαίδευσης στον καιρό της πανδημίας ως… αναγκαιότητα. Λένε όμως τη μισή αλήθεια.

Προφανώς έκριναν ότι η αποσιώπηση θα διευκόλυνε την επιβολή των αποφάσεών τους. Αντί να δώσουν προτεραιότητα στο άνοιγμα των δημόσιων σχολείων για να μετριάσουν τον αντίκτυπο στην ανισότητα, επέλεξαν το λουκέτο. Προφανώς έκριναν πιο αποδοτικές τις «επενδύσεις» σε διαφημιστικά προγράμματα σε ΜΜΕ από τη χρηματοδότηση δαπανών που θα στόχευαν σε μείωση του μεγέθους κάθε τάξης, σε καλύτερα συστήματα εξαερισμού και σε στενή παρακολούθηση των ποσοστών μόλυνσης για την πρόληψη της εξάπλωσης της Covid-19.

Αγνοια Ή συγκάλυψη; Το σίγουρο είναι ότι διεθνείς οργανισμοί και ακαδημαϊκοί, τον τελευταίο ενάμιση χρόνο, έχουν επισημάνει πως το λουκέτο στα σχολεία ως μέτρο αντιμετώπισης της πανδημίας θα έχει επιπτώσεις στην οικονομική ανάπτυξη και στην ανισότητα.

Σε πρόσφατη δημοσίευσή της, η Emiliana Vegas, συν-διευθύντρια του Center for Universal Education στο Brookings Institution, αποκάλυψε ότι το κλείσιμο σχολείων λόγω Covid-19 θα οδηγήσει το παγκόσμιο εισόδημα σε μείωση κατά 15 τρισεκατομμύρια δολάρια, ισοδύναμο με μείωση 0,8% του ετήσιου ρυθμού της παγκόσμιας οικονομικής ανάπτυξης. Οι μαθησιακές απώλειες λόγω του κλεισίματος των σχολείων θα κοστίσουν στις χώρες χαμηλού εισοδήματος το 62% του ΑΕΠ, αλλά στις χώρες μεσαίου και υψηλού εισοδήματος μόλις 22% και 9% αντίστοιχα.

Η UNESCO ανέφερε ότι στις 192 χώρες που έκλεισαν τα σχολεία και τα πανεπιστήμια, οι μελλοντικές απώλειες αποδοχών για τους τωρινούς μαθητές-φοιτητές μπορεί να αναλογούν στο 2,6% των αποδοχών που θα έχουν στη διάρκεια του εργασιακού τους βίου (1.300 δολάρια ετησίως). Ομως, άλλο βάρος έχουν τα 1.300 δολάρια για κάποιον με ετήσιο εισόδημα 200.000 δολαρίων και άλλο για εκείνον που ζει με 20.000 δολάρια.

Η κυβέρνηση επέλεξε να αποσιωπήσει παραμέτρους των επιλογών της. Αποφάσισε ότι αυτό τη βολεύει και έτσι ανάμεσα στην ειλικρίνεια και τη συγκάλυψη διάλεξε την παραπλάνηση.

*Δημοσιογράφος, συγγραφέας