Σύγχρονος Αντι-Οιδίποδας σε… zoom

Νιώθουμε αληθινά υπερήφανοι για την Ελλη Παπακωνσταντίνου. Την ξεπροβοδίσαμε πριν από μερικά χρόνια ως μια εξαιρετικά δυναμική δημιουργό που λόγω κρίσης αναχωρούσε για το εξωτερικό. Την υποδεχόμαστε σήμερα πίσω πιθανόν ως την πιο προβεβλημένη εκπρόσωπο της γενιάς της διεθνώς.

Τη θυμόμαστε ακόμα νέα να δημιουργεί ένταση στο «Βυρσοδεψείο» με μια καλλιτεχνική κολεκτίβα τοποθετημένη σε ένα από τα πιο απρόβλεπτα σημεία του αστικού μας κόσμου, στον αχαρτογράφητο Βοτανικό.

Κι αν το καλοσκεφτούμε, η Παπακωνσταντίνου αναζητούσε από τότε την ουσία -όπως η ίδια διέβλεπε- μιας πρωτοπορίας για τον νέο αιώνα πριν από την αναζήτηση της φόρμας και του ρεπερτορίου.

Την αναζητούσε σε έναν νέο, ανοιχτό και αμεσολάβητο χώρο, σε μια νέα δραματουργική αρχιτεκτονική, όπου μύθος, δημιουργός και θεατές συναντιούνται σε διασταυρούμενες πορείες, ανταλλάσσουν εκατέρωθεν εμπειρίες, συνδιαμορφώνονται με επάλληλες ταυτότητες.

Τελικά καθώς φαίνεται η βίαιη αποδέσμευσή της από το πείραμα του Βοτανικού μάς βγήκε σε καλό… Αντί η ίδια η καλλιτέχνιδα να κατατρύχεται σε μια τοποθεσία, μετέφερε την πρόκλησή της διεθνώς και την εξακτίνωσε σε παγκόσμιες διαστάσεις. Η Παπακωνσταντίνου έβαλε πλώρη για μια καριέρα διεθνούς εμβέλειας – κι ώς έναν βαθμό φαίνεται να το έχει κιόλας πετύχει.

Οι τελευταίες παραγωγές της φέρουν την αιγίδα και τη χρηματοδότηση καλλιτεχνικών κέντρων και φορέων του εξωτερικού, αξιολογούνται από ξένους κριτικούς και θεωρητικούς, και, το κυριότερο, βάζουν βάσεις για νέα μορφή τέχνης -πιο πέρα από τον μεταμοντερνισμό- που θα μας απασχολήσει στο κοντινό μέλλον.

Με άλλα λόγια η Ελλη Παπακωνσταντίνου βρίσκεται αυτή την εποχή στα ντουζένια της. Κι αυτό το χαίρεται ασφαλώς ο καθένας, περισσότερο όταν διαπιστώνει πως η έμπνευσή της πηγάζει από την εφαρμογή της νέας τεχνολογίας στον αρχαίο μύθο.

Με αυτόν τον τρόπο τής δίνεται η δυνατότητα να απευθυνθεί μέσω διαδικτύου στην πλατιά κοινότητα. Ενώ με τη σημειολογία του δικτύου μπορεί να καταλήξει στα πιο προχωρημένα φυλάκια της σύγχρονης θεωρίας περί ταυτότητας, ζητημάτων φύλου και ψυχαναλυτικής αποδόμησης.

Η τελευταία εργασία της είναι νομίζω και η πιο κατασταλαγμένη από αυτή την άποψη. Το «Hotel AntiOedipus» είναι στην ουσία μια όπερα-χάπενινγκ, εξέλιξη της προηγούμενης δουλειάς της, «Oedipus: Sex with Mum was Blinding», που αναπτύσσεται στην πλατφόρμα της πολύ γνωστής σε όλους μας εφαρμογής του zoom.

Μετά την παγκόσμια πρεμιέρα λοιπόν της παραγωγής στο Πομπιντού, τώρα ευάριθμοι συμμετέχοντες της πλατφόρμας καλούνται να λάβουν μέρος σε μια αναζήτηση του προσώπου του ήρωα, σε έναν χώρο και αντίληψη που διασπώνται συνεχώς στα «δωμάτια συνάντησης» με διάφορα πρόσωπα (ο Οιδίποδας, η Ιοκάστη, ο Τειρεσίας, ένας Γιατρός (ο Φρόιντ), μια Γυναίκα…), σε «άβαταρ» που υποκαθιστούν το ομιλούν πρόσωπο, τελικά σε εκδηλώσεις χαράς, θρήνου, γιορτής και πένθους. Κάποια στιγμή το βάρος του νοήματος μετατίθεται από την μια πλευρά στην απέναντι και οι συμμετέχοντες-θεατές αναλαμβάνουν τον ρόλο του Χορού της Θήβας.

Το αξιοπερίεργο σε αυτή την καινοτόμο προσέγγιση είναι πως ο μύθος τηρείται μέχρι τέλους. Ακόμα και σε αυτό το ψηφιακό πανδαιμόνιο μπορούμε να ανιχνεύσουμε τα ίχνη της αρχαίας υπόθεσης μα και του παλιού ερωτήματος του Οιδίποδα προς τη «μέσα Σφίγγα»: «-Ποιος ΕΙΜΑΙ;…» Μόνο που το ίδιο ερώτημα στην οθόνη μας φτάνει πλέον ανεστραμμένο: «-Ποιος ΔΕΝ ΕΙΜΑΙ;»…

Γιατί ο σύγχρονος Αντι-Οιδίποδας αποδέχεται πολλές ταυτότητες, φέρει πολλά πρόσωπα, ακολουθεί πολλές διαδρομές. Το πρόσωπό του δεν είναι παρά η επιλογή ενός δρόμου σε ένα τρίστρατο που δυνητικά εμπεριέχει κι όλες τις υπόλοιπες επιλογές.

Γι’ αυτό σε κάθε ένα από τα «δωμάτια» που θα εισέλθουμε για να «καταλήξουμε» για τον Οιδίποδα και να «αποφανθούμε» για το νόημά του, σε καθένα από τα «άβαταρ» που θα μας κρύψουν από τους υπόλοιπους ή που θα αποκρύψουν την πραγματικότητα από εμάς, δεν θα βρούμε παρά θόρυβο και πολυγλωσσία. Η Θήβα έχει μετατραπεί σε Βαβέλ και ο Χορός της (εμείς οι ίδιοι σαν πόλη από μοναχικές υπάρξεις) σε ένα συνονθύλευμα γλωσσών, απόψεων και ταυτοτήτων.

Φυσικά οι πιο ενημερωμένοι από τους συμμετέχοντες στην παράσταση της Παπακωνσταντίνου έχουν ήδη θυμηθεί τους Deleuze και Guattari στον δικό τους «Αντι-Οιδίποδα» και τη συνεισφορά τους στην αναθεώρηση του οιδιπόδειου συμπλέγματος.

Ο Οιδίποδας προβαλλόταν τότε ως το θύμα μιας παραδειγματικής τιμωρίας του ανθρώπινου πάθους και της ερωτικής επιθυμίας από τον κόσμο της τάξης και λογικής. Με αυτόν τον τρόπο παρακολουθούμε και τον δικό μας Αντι-Οιδίποδα να απομακρύνεται από την Ιοκάστη του για να γίνει το σύμβολο της διαρκούς ενοχής και αυτοτιμωρίας, βλέπουμε διαδοχικά το παράδειγμά του να συμβολοποιείται από την τέχνη, να θεσμοθετείται από τη θρησκεία, να εξαντικειμενίζεται από την επιστήμη, να εργαλειοποιείται από την εξουσία…

Από εκεί ξεκινά ο «Αντι-Οιδίποδας» της Παπακωνσταντίνου… Μα καταλήγει σε κάτι άλλο εξίσου ενδιαφέρον. Πίσω από την παραγωγή κρύβεται το πρόσωπο μιας ανθρωπότητας που, αν και είναι τραυματικά ανοιχτή, αποδεικνύεται περισσότερο ανεκτική στο διαφορετικό.

Στο κάτω κάτω υπάρχει ένας κόσμος που επιθυμεί να συναντηθεί και να συνεργαστεί από διάφορες γωνιές του πλανήτη μέσω του υπολογιστή του, που έχει τη διάθεση να μοιραστεί και να μοιράσει τον εαυτό του σε πολλά. Ο θόρυβος από τις παρεμβάσεις, από τις σχιζοφρενικές αλλαγές των οθονών και την υπερχείλιση της πληροφορίας, δεν μπορεί να κρύψει τη φωνή αυτού του νέου κόσμου που υψώνεται ζητώντας κάτι πανανθρώπινο, παγκόσμιο και μαζί αληθινό.

Ορίστε πώς η ψυχρή τεχνολογία του gaming, της face recognition, της Augmented Reality και των live visuals μεταβολίζεται σε τέχνη και πώς ο τόπος εξορίας της ατομικότητας μετατρέπεται σε τόπο συνάντησης και φιλοξενίας. Σε «ξενοδοχείο» όπου οι θαμώνες συναντούν το πρόσωπο του Οιδίποδα διασπασμένο μα πάντα ικανό να αποτελέσει την αρχή της αναγέννησης. Και πάλι.

Τη μουσική σύνθεση της παράστασης υπέγραψαν η τσελίστα Τζούλια Κεντ και ο Τηλέμαχος Μούσσας, ενώ τα live visuals δημιούργησε η Στεφανία Σέριφ από το Κέντρο Υπολογιστικής Ερευνας στη Μουσική και Ακουστική του Πανεπιστημίου Στάνφορντ.