Ευρώπη: «Διάσκεψη για το μέλλον», όνειρο του χθες

Η «Διάσκεψη για το μέλλον της Ευρώπης» προφανώς συνδέεται με την πανδημική κρίση. Απαλλαγμένη, όμως, από παρελθοντικά λάθη, ήδη βαρύνεται με εκκρεμότητες που, ενώ είναι ενεργές, απωθούνται ή, τουλάχιστον, αποσιωπούνται. Ετσι, τα ιδεολογικά-θεσμικά αποτελέσματά της κινδυνεύουν να την υποβαθμίσουν σε ανεκπλήρωτο όνειρο του χθες: νέα ψευδαίσθηση, πρόθυμη να διορθώσει προηγούμενες.

Το «Μόνο μαζί μπορούμε να οικοδομήσουμε την Ενωση του αύριο»… το «Οι πολίτες πρέπει να βρίσκονται στο επίκεντρο των πολιτικών μας…» (τουίτ της φον ντερ Λάιεν, προέδρου της Ευρωπαϊκής Επιτροπής) είναι ιστορικά ρηχά. Στον βαθμό που όλοι έχουμε ρητή διαβεβαίωση ότι «Είμαστε Ευρωπαίοι» –φιλελεύθεροι, συντηρητικοί, αριστεροί, σοσιαλιστές και πράσινοι– οφείλουμε να διακηρύττουμε την «ευρωπαϊκότητά» μας. Αλλά –ακόμα μια φορά– δίχως παγκόσμια γλώσσα πολιτών, ηθικών βάσεων και ανθρωπισμού, ο φιλο-ευρωπαϊσμός τείνει να είναι εξίσου εσωστρεφής και αδιάφορος όσο και οι αντίπαλοί του: ο εθνολαϊκισμός και ο ευρωσκεπτικισμός.

Θα περιλαμβάνει, για παράδειγμα, η «Διάσκεψη για το μέλλον» την εκκοσμίκευση της πολιτείας; Οταν ο ιστορικός Τόνι Τζαντ αντίκριζε με αισιοδοξία το 1989 (την Πτώση του Τείχους του Βερολίνου και το τέλος του Ψυχρού Πολέμου) στις πρώτες σελίδες του μνημειώδους έργου του «Η Ευρώπη μετά τον πόλεμο» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 2012) και όταν δούλευαν στο φουλ οι μηχανές του Μάαστριχτ, ο όρος «Ευρώπη» είχε αντικαταστήσει τον «χριστιανισμό». Σήμερα, όμως, μιλάμε για «χριστιανική Ευρώπη». Στις χώρες του Βίσεγκραντ, από έκφραση αντίστασης στη βίαιη εκκοσμίκευση σταλινικού τύπου, ο χριστιανισμός έγινε ταυτοτικό ισοδύναμο της ισλαμοφοβίας, απαλλαγμένος από χριστιανικές αξίες. Ο πρόεδρος Μακρόν, είναι κοινό μυστικό ότι ευνοείται από τη «Διάσκεψη», αφού το πέρας της θα συμπέσει με τις εκλογές του 2022 στη Γαλλία. Αντί, όμως, για τη μεταμοντέρνα «ευέλικτη Ευρώπη», θα έπρεπε να ανησυχεί για την εμβέλεια του Μισέλ Ουελμπέκ στους ακροδεξιούς κύκλους. Λ.χ., στη μυθοπλασία του Ουελμπέκ, η Μουσουλμανική Αδελφότητα στη Γαλλία του 2022 μπαίνει στο προσκήνιο, νικάει στις εκλογές και οι πολίτες ξυπνούν σ’ ένα πατριαρχικό-ισλαμικό καθεστώς, παρακολουθώντας την παρακμή/κατάρρευση του δυτικού κόσμου όπως τον ήξεραν (βλ. Michel Houellebecq, «Υποταγή», εκδ. Εστία, 2015).

Τι άλλο περιλαμβάνει η «Διάσκεψη»; Τον Ερασμο, τον Αββά ντε Σεν-Πιερ (πρόδρομο του Καντ), τον Καντ; Τον Σεν-Σιμόν, τον Ογκίστ Κοντ, τον Μαρξ, τον Μαξ Βέμπερ, τον Κέινς, τους Αυστριακούς οικονομολόγους; Τον 19ο αιώνα είχαν γίνει 11 συνέδρια για το μέλλον μεταξύ 1843 και 1889 και 33 μεταξύ 1889 και 1939. Ο Βικτόρ Ουγκό, όταν μίλησε για Ηνωμένες Πολιτείες της Ευρώπης, ήταν επικεφαλής του Συνεδρίου Ειρήνης του 1849 στο Παρίσι. Στο Συνέδριο Ειρήνης του 1867 στη Γενεύη, επίτιμος πρόεδρος ήταν ο Γκαριμπάλντι. Περιλαμβάνει το Μανιφέστο του Βεντοτένε «Για μια ελεύθερη και ενωμένη και σοσιαλιστική Ευρώπη» του Αλτιέρο Σπινέλι και λοιπών αντιφασιστών; Τη Ρώμη του 1957; Το «τέλος της Ιστορίας»; Το «τέλος του κομμουνισμού»;

Οι χώρες της Ε.Ε. ποτέ άλλοτε δεν είχαν τέτοια αλληλεξάρτηση αλλά και τόσες αποκλίσεις. Και ποτέ άλλοτε η αμοιβαία δυσπιστία δεν ήταν τόσο έκδηλη. Πρώτον, στον γαλλο-γερμανικό άξονα. Δεύτερον, μεταξύ της παλαιάς Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης (της «απαχθείσας Ευρώπης» κατά την έκφραση του Μίλαν Κούντερα και νυν ομάδας Βίσεγκραντ, συν τις χώρες της αυλής της τότε ΕΣΣΔ, Εσθονία, Λετονία, Λιθουανία, Ουκρανία, Φινλανδία κ.ά.), και, τρίτον, μεταξύ πλούσιου ευρωπαϊκού Βορρά και ασθενέστερου Νότου (Πορτογαλία, Ισπανία, Ιταλία, Ελλάδα). Το «οne size fits all» είναι πρόβλημα. Αλλιώς επηρεάζει το μεταναστευτικό/προσφυγικό την Ελλάδα, την Ιταλία και την Ισπανία κι αλλιώς το Βέλγιο ή την Αυστρία. Αλλιώς επηρεάζεται από το αυτοκρατορικό στραβοξύπνημα του Πούτιν η Εσθονία, η Λετονία, η Λιθουανία ή η Ουκρανία κι αλλιώς η Ιβηρική ή η Ιταλία. Αλλιώς επηρεάζεται η Ελλάδα και η Κύπρος από τον νεο-οθωμανισμό του Ερντογάν κι αλλιώς το Λουξεμβούργο ή η Γερμανία.

Η ομάδα των «frugal four» (των «φειδωλών», Αυστρία, Δανία, Φινλανδία, Ολλανδία) γκρινιάζει με τα 672 δισεκατομμύρια ευρώ του Μηχανισμού Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας που θα δοθούν στις χώρες της Ε.Ε. ως επιχορηγήσεις (312,5 δισ. ευρώ) και φθηνά δάνεια. Και η Γερμανία δεν καλοβλέπει το παράδοξο οι πρωταθλήτριες του χρέους (Ελλάδα με 205,6% του ΑΕΠ το 2020 και Ιταλία με χρέος 155,5% του ΑΕΠ) να ζητούν τα περισσότερα δάνεια.

Αλήθεια, με τη live επετειακή συνεδρίαση από το Κανάλι της Βουλής, τη φωταγώγηση του Κοινοβουλίου με το λογότυπο της επετείου «40 Ελλάδα-Ε.Ε.» και την έκδοση γραμματοσήμων (1981-2021), νομίζει η πολιτική ελίτ ότι οι Ελληνες ασχολήθηκαν με τη «Διάσκεψη για το μέλλον»; Ή με τα τηλεσκουπίδια; Ωραία έδειχνε η εναρκτήρια τελετουργία του Στρασβούργου, μέσω διαδικτυακής πλατφόρμας, όμως, δίχως όλα να είναι αυτονόητα.