«Σοφόν το Σαφές»

Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να αναλύσουμε τι εννοούμε όταν λέμε «Σοφόν το Σαφές»… Ολοι, άλλος λίγο άλλος πολύ, όταν το λέμε εννοούμε τη γλώσσα που μιλάει, γράφει και καταλαβαίνει όλος ο κόσμος…

Ο πρώτος που το έγραψε είναι ο Χίλων ο Λακεδαιμόνιος, ένας από τους 7 σοφούς της αρχαιότητας, 600 χρόνια π.Χ. Εμείς το ακούσαμε και από τον μεγάλο μας δάσκαλο, τον Ευάγγελο Παπανούτσο. Και από πολλούς άλλους, ίσως.

Μόνον οι γλωσσολόγοι μπορούν να μας πουν πολλά για τη γλώσσα μας. Εμείς απλά, θέλουμε να μιλήσουμε για τρία είδη «γλώσσας» που νομίζουμε ότι ακούμε, μιλάμε και γράφουμε στον τόπο μας: Συντηρητική… Προοδευτική… Τεχνοκρατική…

H «συντηρητική» γλώσσα: Στις εκλογές του ’46, μικρό παιδί, άκουσα κάποιον σούπερ συντηρητικό υποψήφιο, στην ιδιαίτερη πατρίδα μου, να μιλάει με πάθος από ένα μπαλκόνι, μπροστά σε καμιά κατοσταριά ψηφοφόρους: «…Δώσατέ μοι την ψήφον σας διά την καταβαράθρωσιν των αρνησιπάτριδων Εαμοβουλγάρων και την ανάκτησιν της Κωνσταντινουπόλεως διά της αναστάσεως του Κωνσταντίνου Παλαιολόγου και του Βασιλείου του Βουλγαροκτόνου…». Οπότε τον κόβει από κάτω μια φωνή: «…Θάνατος στους Βουλγαροκτόνους…».

Και όλοι, μαζί κι ο υποψήφιος, φώναξαν: «Θάνατος…» Γελάμε ακόμη. Γελάμε, δυστυχώς ακόμη, και με τους πάλαι ποτέ «γλωσσαμύντορες» της καθαρεύουσας, Μιστριώτη και Χατζιδάκι: «…Πρέπει, κατά του μολύσματος των κοσμοπολιτικών ιδεών, να κηρυχθή πόλεμος εκμηδενίσεως, και να περιλουστούν με καίουσαν άσφαλτον τα μικρόβια του αντιπατριωτισμού…». Και ο Κουλουμβάκης αργότερα. «…ο Καρζής, ο Λαπαθιώτης, ανθρώπινα ομοιώματα, μωρότατοι, αμαθέστατοι, αναρχικώτατοι, δύνασθε, εάν θέλετε, να με πληροφορήσετε, πόθεν έρχεσθε και πού πηγαίνετε;…». Η ίδια γλώσσα, από την Ιερά Εξέταση μέχρι τον Μακάρθι και τον Παπαδόπουλο.

Η «προοδευτική» γλώσσα μάλλον ξεκινάει από τους «μαλλιαρούς», τον Ψυχάρη, το «Γλωσσικό ζήτημα», τη «Δίκη των Τόνων» και φτάνει ώς τις μέρες μας. Μέχρι τον «πατριωτισμό της… περισπωμένης», από την τότε αξιωματική αντιπολίτευση, στη Βουλή του 1982. Η ατέλειωτη μάχη καθαρεύουσας και δημοτικής. Μια χαρακτηριστική φράση από το «Ταξίδι» του «επαναστάτη» της δημοτικής, Γιάννη Ψυχάρη: «Πόσες φορὲς ἔπρεπε νἀκούσω θυγατράσι καὶ πατράσι! Πόσα κοχλιάρια νὰ καταπιῶ! Πόσα τέια νὰ χορτάσω και νὰ τὰ χωνέψω…». Και η αντεπίθεση, με κάποιες μάλλον κατασκευασμένες υπερβολές: «Κωνσταντίνος Παλαιολόγος=Κώτσος Παλιοκουβέντας, Το τετράγωνον της υποτεινούσης = Το τεσσαράγκωνο της αποκατινής τεντώστρας, Οιδίπους Τύραννος – Πρησκοπόδης Κοτζάμπασης…». Εχουν μείνει στα αυτιά μου από μικρό παιδί.

Η γλώσσα των «τεχνοκρατών»: Κι όταν λέμε τεχνοκρατών εννοούμε, γενικά, μερικούς επιστήμονες, φιλόλογους, πολιτικούς και οικονομολόγους και, ιδιαίτερα, μερικούς κριτικούς μας που εξαντλούνται περισσότερο στην επίδειξη γνώσεων και λιγότερο στην ενημέρωση του αποδέκτη.

Ευτυχώς ότι υπάρχει και η «ανθρώπινη» γλώσσα. Αυτή που μιλάμε σπίτι μας, στη δουλειά μας, στον δρόμο, στις παρέες μας, στην καθημερινή μας ζωή. Το πολύ πολύ, να «φιλτράρουμε» κάποιες φράσεις και να επιλέξουμε μερικές ακριβέστερες και «ειδικότερες» λέξεις, όταν μιλάμε σε ένα «ειδικό» κοινό. Διαφορετικά θα δίνουμε στον κόσμο την εντύπωση ότι είναι ή κουφός ή αγράμματος. Το επιβεβαιώνουν τρία μεγάλα ονόματα:

Χίλων ο Λακεδαιμόνιος: «Η σαφήνεια αποτελεί τη βάση της νόησης. Γι’ αυτό και οποιοδήποτε ψήγμα ασάφειας δημιουργεί παρανόηση, σύγχυση και χάος, σε οποιαδήποτε κατάσταση ή δραστηριότητα».

Μανόλης Τριανταφυλλίδης: «Μια γλώσσα δεν μπορεί παρά ν’ ανανεώνεται σιγά σιγά, αν είναι να μένει ζωντανή έκφραση. Και μόνο με τον σωστό συγκερασμό κάθε φορά της νέας ζωής με τα χτεσινά και τα περασμένα είναι δυνατό να φυλαχτεί γόνιμη κάθε κληρονομιά».

Ευάγγελος Παπανούτσος: «Ο άλλος παίρνει από σένα όχι αυτό που του δίνεις αλλά αυτό που μπορεί».