Τι αλλάζει με την αναθεωρημένη σύμβαση μεταξύ του Ελληνικού Δημοσίου και της Ελληνικός Χρυσός

Σε προηγούμενο σημείωμά μας για την αναθεωρημένη Σύμβαση του Ελληνικού Δημοσίου με την εταιρεία Ελληνικός Χρυσός (ΕΧ), που αποτελεί πλέον νόμο του Κράτους (Ν.4785/2021-ΦΕΚ 42/Α), είχαμε υποστηρίξει με τη μορφή ρητορικών ερωτημάτων, ότι σε καμία ευρωπαϊκή χώρα δεν θα μπορούσε να υπογραφεί τέτοιας μορφής σύμβαση. Σε αυτό το σημείωμα γίνεται προσπάθεια να επισημανθούν οι κυριότερες αλλαγές ως προς τα τεχνικά έργα και τις δραστηριότητες που προβλέπεται να υλοποιηθούν από την ΕΧ σύμφωνα με τον ανωτέρω νόμο. 

Ενώ για το υποέργο των Σκουριών δεν καθορίζονται επακριβώς οι διαστάσεις του επιφανειακού ορύγματος, στο Ν.4785/2021 αναφέρεται ότι  «… οι συνολικές διαστάσεις… επηρεάζονται επίσης από την απαίτηση παροχής κατασκευαστικών υλικών για την ΕΟΔΕΑ» (ΧΥΤΕΑ Λάκκου Καρατζά). Επίσης, τίθεται ως πιθανή η «εκμετάλλευση πρόσθετων εκμεταλλεύσιμων αποθεμάτων…».

Από τα προηγούμενα προκύπτει ότι η επιφανειακή εξόρυξη θα διαρκέσει περισσότερο, θα εξορυχθούν ακόμη μεγαλύτερες ποσότητες μεταλλεύματος (από όσα ο Ν.4785/2021 προβλέπει), με τη χρησιμοποίηση περισσότερων εκρηκτικών, που θα προκαλέσουν περισσότερες δονήσεις και διασπορά επικίνδυνης σκόνης στην ευρύτερη περιοχή. Όλα αυτά σε συνδυασμό με την παραγωγή και απόθεση περισσότερων αποβλήτων θα προκαλέσουν εντονότερες περιβαλλοντικές επιπτώσεις. 

Η μεταλλουργία σύμφωνα με την Απόφαση Έγκρισης Περιβαλλοντικών Όρων (ΑΕΠΟ, 2011) ήταν απαραίτητη προϋπόθεση καθώς, η φορολόγηση από την παραγωγή καθαρών μετάλλων θα αντιστάθμιζε σε κάποιο βαθμό την περιβαλλοντική βλάβη, αν και κατά την άποψή μας, η μη αναστρέψιμη περιβαλλοντική βλάβη στη Β. Α. Χαλκιδική από τη μεταλλευτική δραστηριότητα, δεν αντισταθμίζεται από οποιοδήποτε χρηματικό ποσό.

Μετά την κατάργηση αυτής της υποχρέωσης, η προβλεπόμενη από το Ν.4785/2021 υποβολή νέας μελέτης για μεταλλουργία είναι μάλλον παραπλανητική καθώς σε άλλο σημείο του ίδιου νόμου αναφέρεται «Μείωση της επιφάνειας κατάληψης κατά 120 στρέμματα λόγω της κατάργησης της μονάδας μεταλλουργίας για την παραγωγή χαλκού, χρυσού και θειικού οξέος» και επομένως, δεν πρόκειται να υπάρξουν έσοδα για το Ελληνικό Δημόσιο από τη φορολόγηση των παραγόμενων καθαρών μετάλλων. 

Όσον αφορά την πολυδιαφημιζόμενη Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη, αυτή, στο νέο νόμο, αναφέρεται ως «φιλανθρωπική πρωτοβουλία», εξαρτάται από τη «διακριτική ευχέρεια» της ΕΧ αλλά και η υλοποίησή της θα πραγματοποιείται «εφόσον έγκαιρα εκδοθούν …… ορισμένες συναφείς με την υλοποίηση του προγράμματος Απαιτούμενες Άδειες».

Το νέο εργοστάσιο εμπλουτισμού που προβλεπόταν να κατασκευαστεί στο Μαντέμ Λάκκο, με το Ν.4785/2021 καταργείται και έτσι θα εξακολουθήσουν να λειτουργούν τα δύο παλαιά εργοστάσια εμπλουτισμού στην Ολυμπιάδα και στο Στρατώνι. Έτσι, η βαριά βιομηχανική δραστηριότητα (μηχανική και χημική επεξεργασία των μεταλλευμάτων) και η εν δυνάμει ρύπανση δεν θα είναι συγκεντρωμένη σε μία περιοχή. 

Επίσης, καταργείται η υποχρέωση της ΕΧ για την κατασκευή της σήραγγας προσπέλασης Ολυμπιάδας-Μαντέμ Λάκκου μήκους περίπου εννέα χιλιομέτρων. Μέσω αυτής της σήραγγας θα γινόταν η μεταφορά πετρωμάτων και αποβλήτων μεταξύ Ολυμπιάδας και Μαντέμ Λάκκου. Επιπλέον, παύει να ισχύει ο όρος της ΑΕΠΟ (2011) ότι «Τα κάθε μορφής εμπορεύσιμα προϊόντα μεταφέρονται στην περιοχή του Λιμανιού στο Στρατώνι»  το οποίο «θα είναι αποδέκτης του συνόλου της παραγωγής συμπυκνωμάτων». Όμως, ο Ν.4785/2021 αναφέρεται και σε οδικές μεταφορές προϊόντων και αποβλήτων, με τη χρήση του δημόσιου οδικού δικτύου.

Συγκεκριμένα από τα εργοστάσια εμπλουτισμού των Σκουριών, της Ολυμπιάδας και του Στρατωνίου τα προϊόντα προς εξαγωγή θα μεταφέρονται στα λιμάνια του Στρατωνίου και της Θεσσαλονίκης. Τα απόβλητα από τα εργοστάσια Στρατωνίου και Ολυμπιάδας θα μεταφέρονται οδικώς στο ΧΥΤΕΑ Κοκκινόλακκα (Μαντέμ Λάκκος). Στον ίδιο νόμο, τα καθημερινά δρομολόγια 20-τονων φορτηγών αυτοκινήτων, για τη μεταφορά μόνο των προς εξαγωγή προϊόντων και από τα τρία υποέργα (Σκουριών, Στρατωνίου και Ολυμπιάδας), ανέρχονται σε εξήντα επτά (67). Δεν αναφέρεται όμως πόσα από αυτά τα δρομολόγια έχουν ως τελικό προορισμό το λιμάνι του Στρατωνίου και πόσα το λιμάνι της Θεσσαλονίκης. Επιπλέον, δεν αναφέρεται τίποτε σχετικό με τη  μεταφορά των αποβλήτων στο εσωτερικό της μεταλλευτικής περιοχής.

Αν εξαιρέσουμε τα απόβλητα των Σκουριών που κατά το Ν.4785/2021 θα μεταφέρονται με ταινιόδρομο στο ΧΥΤΕΑ Λάκκου Καρατζά και αν δεχτούμε το αναφερόμενο στο νέο νόμο ότι το «Ποσοστό παραγωγής αποβλήτων κατά τη διεργασία εμπλουτισμού του μεταλλεύματος  Στρατωνίου ανέρχεται στο 73 % της τρέχουσας παραγωγής μεταλλεύματος», τότε τα απόβλητα του Στρατωνίου υπολογίζονται σε 460 τόνους ή 23 δρομολόγια 20-τονων φορτηγών αυτοκινήτων ανά ημέρα με προορισμό τον Κοκκινόλακκα ή την Ολυμπιάδα.

Ελλείψει στοιχείων και θεωρώντας ότι και για την Ολυμπιάδα το ποσοστό παραγωγής αποβλήτων είναι παρόμοιο με του Στρατωνίου, τότε για τη μεταφορά των αποβλήτων, που υπολογίζονται σε 800-1.300 τόνους την ημέρα, απαιτούνται 40-65 δρομολόγια 20-τονων φορτηγών.  Έτσι, ένα προβληματικό ούτως ή άλλως δημόσιο οδικό δίκτυο που λόγω αυξημένης τουριστικής κίνησης και επισκέψεων στο Άγιο Όρος δέχεται υψηλό κυκλοφοριακό φορτίο, θα επιβαρύνεται επιπλέον με την καθημερινή πραγματοποίηση 130 έως 155 δρομολογίων 20-τονων φορτηγών οχημάτων. Γίνεται φανερό ότι, με όλα αυτά (μεταφορά επικίνδυνων υλικών μέσα από οικισμούς, συχνές φθορές οδοστρώματος, αυξημένες εκπομπές καυσαερίων, κυκλοφοριακό χάος και δυστυχήματα με πιθανή διασπορά αποβλήτων) θα επιβαρύνεται επιπλέον το περιβάλλον.

Εξάλλου αυτό ομολογείται κατά ένα τρόπο και στο Ν. 4785/2021 καθώς αναφέρεται: «Σχετική επιβάρυνση του υφιστάμενου εθνικού οδικού δικτύου Ολυμπιάδας- Στρατωνίου για τη μεταφορά προϊόντων». Όμως, η επιβάρυνση θα αφορά επιπλέον και το τμήμα Σκουριών-Στρατωνίου και Ολυμπιάδας-Θεσσαλονίκης για τη μεταφορά προϊόντων. Επομένως, η επιπλέον επιβάρυνση του δημόσιου οδικού δικτύου και εκτός της περιοχής των μεταλλείων συνεπάγεται σε αυξημένη περιβαλλοντική επιβάρυνση και του λιμένα της Θεσσαλονίκης, δηλαδή του κέντρου της πόλης.

Σύμφωνα με το Ν.4785/2021, εφόσον η ΕΧ διαθέτει τις απαιτούμενες άδειες «θα αντλεί και θα χρησιμοποιεί νερό από υδατορρεύματα, πηγάδια και κοιλότητες, θα τοποθετεί αγωγούς ύδατος, θα κατασκευάζει αγωγούς ύδατος και λίμνες, φράγματα και δεξαμενές και θα εκτρέπει και θα χρησιμοποιεί όσο νερό χρειάζεται για το έργο». Σε μια περιοχή με αυξημένη τουριστική κίνηση, η δέσμευση του νερού για την κατά προτεραιότητα ικανοποίηση των αναγκών της ΕΧ, είναι βέβαιο ότι θα δημιουργήσει σοβαρά προβλήματα έλλειψης νερού ανθρώπινης κατανάλωσης για τους κατοίκους και τους επισκέπτες της περιοχής αλλά και έλλειψης αρδευτικού νερού . 

Επίσης, σύμφωνα με τον ίδιο νόμο «το Δημόσιο…..παρέχει στην εταιρεία πλήρη και απρόσκοπτη πρόσβαση ….. για κατασκευή, εγκατάσταση και λειτουργία στη μεταλλευτική περιοχή ……γεννητριών ενέργειας ……». Φαίνεται δηλαδή, ότι στους σχεδιασμούς της ΕΧ περιλαμβάνεται και η εγκατάσταση φωτοβολταϊκών πάρκων και ανεμογεννητριών στην περιοχή με αποτέλεσμα την περαιτέρω καταστροφή του δάσους και την αλλοίωση του τοπίου. 

Το κριτήριο της εντοπιότητας κατά 90% για το σύνολο των εργαζομένων της ΕΧ, ουσιαστικά καταργείται με το Ν.4785/2021 καθώς αυτό πλέον αναφέρεται στο σύνολο της Χαλκιδικής και όχι στο Δήμο Αριστοτέλη όπως ίσχυε μέχρι τώρα. Επιπλέον, για τις προσλήψεις προσωπικού τίθενται και ορισμένες προϋποθέσεις μεταξύ των οποίων και οι μισθολογικές απαιτήσεις των υπό πρόσληψη ατόμων. Το ίδιο αρνητικό κλίμα δημιουργείται και για τους προμηθευτές της ΕΧ. 

Η μεγαλύτερη διάρκεια της μεταλλευτικής δραστηριότητας, με δυνατότητα περαιτέρω επέκτασης, η αυξημένη κυκλοφορία βαρέων οχημάτων για τη μεταφορά προϊόντων και επικίνδυνων αποβλήτων, η εν δυνάμει έλλειψη και πιθανή ρύπανση νερού που αναφέρθηκαν προηγουμένως, θα έχουν δυσμενέστερες, από ότι στο παρελθόν, επιπτώσεις σε όλους τους κλάδους της οικονομικής δραστηριότητας των κατοίκων όχι μόνο της Β. Α. Χαλκιδικής αλλά και της ευρύτερης περιοχής. Ισχυρότερα πλήγματα θα δεχτούν δραστηριότητες όπως η γεωργία,  κτηνοτροφία, αλιεία, μελισσοκομία, η μεταποίηση και φυσικά ο τουρισμός που θα μειωθεί κατακόρυφα. 

Από το 2006, που έγινε γνωστός ο σχεδιασμός για επέκταση της μεταλλευτικής δραστηριότητας στη Β. Α. Χαλκιδική, επιστημονικοί φορείς, ανεξάρτητοι επιστήμονες και κάτοικοι της περιοχής αντιδρούσαν υποστηρίζοντας ότι η υλοποίηση αυτού του σχεδιασμού θα οδηγούσε σε καταστροφή του δάσους, αποστράγγιση της περιοχής, ρύπανση υδάτων, ατμόσφαιρας, εδάφους και καλλιεργειών, σε διαρκή κίνδυνο από μεταφορά και απόθεση επικίνδυνων αποβλήτων στους ΧΥΤΕΑ Κοκκινόλακκα και Λάκκου Καρατζά, σημαντικές επιπτώσεις σε όλες τις άλλες οικονομικές δραστηριότητες.

Με την ψήφιση του Ν.4785/2021 στις προηγούμενες επιπτώσεις προστίθενται και οι ακόλουθες: 

• εντονότερη έλλειψη-ρύπανση νερού
• μεγαλύτερη διάρκεια μεταλλευτικής δραστηριότητας, αυξημένη παραγωγή και απόθεση επικίνδυνων αποβλήτων, αυξημένες οδικές μεταφορές δια μέσου του δημόσιου οδικού δικτύου μέχρι και τη Θεσσαλονίκη 
• δυσμενέστερη η θέση των σημερινών και μελλοντικών εργαζομένων στην ΕΧ και των προμηθευτών της
• τέλος, τα δήθεν θετικά σημεία του Ν. 4785/2021 που αφορούν στο Δημόσιο συμφέρον και στην Εταιρική Κοινωνική Ευθύνη θα υλοποιούνται κάτω από ορισμένες προϋποθέσεις και είναι ουσιαστικά ψίχουλα συγκρινόμενα με τις πολλαπλάσιες απώλειες εισοδήματος που θα αντιμετωπίσουν όσοι ασχολούνται με άλλες, πλην της μεταλλευτικής, οικονομικές/παραγωγικές δραστηριότητες. 

*Ομότιμος καθηγητής Εδαφολογίας ΑΠΘ