Το #metoo «μιλάει» πολλές γλώσσες, όμως σε όλες διηγείται την ίδια ιστορία, «την ιστορία του κυνηγιού από την πλευρά του λιονταριού» (όπως λέει μια αφρικανική παροιμία). Το κίνημα, που (επιτέλους) ξεδιπλώνεται και στην Ελλάδα, μετράει ήδη τρία χρόνια ζωής σε όλο τον κόσμο και όχι μόνο έστειλε μερικούς ισχυρούς άντρες στη φυλακή για τους βιασμούς που διέπραξαν, αλλά πετυχαίνει πολλά περισσότερα: αλλάζει την ατζέντα της δημόσιας συζήτησης, επηρεάζει το πολιτικό κλίμα, τα βάζει με πανίσχυρους θεσμούς, κλονίζοντας τον δομικό σεξισμό, αμφισβητεί στην πράξη τα ταξικά, εθνοτικά και έμφυλα προνόμια, τα βάζει με τον μύθο της ετεροκανονικότητας, αποκαλύπτει την κουλτούρα του βιασμού, βάζει βόμβες στις παραδεδομένες ιεραρχίες και τα δίκτυα δύναμης, διεκδικεί αλλαγές στα «άδυτα» της πατριαρχίας, τη νομοθετική και την εκτελεστική εξουσία.
«Ημουν εφτά» – η πικέτα που κρατούσε η Νάνσι Αλεν εκείνη την ημέρα του Νοεμβρίου του 2017, καθώς περπατούσε ανάμεσα σε αμέτρητες άλλες γυναίκες στην καρδιά του Χόλιγουντ, κοντά στο θέατρο όπου κάθε χρόνο απονέμονται τα Οσκαρ, ήταν ταυτόχρονα μια εξομολόγηση, μια κραυγή και μια διεκδίκηση. «Ο Χάρβεϊ Γουέινστιν ήταν απλώς ένα αστείο, οι εργαζόμενες μόλις ξύπνησαν» φώναζαν οι γυναίκες, ενώ το #metoo προκαλούσε ήδη τους πρώτους σεισμούς στη βιομηχανία του θεάματος.
«Για κάθε Γουέινστιν υπάρχει μια εκατοστή ανδρών στη γειτονιά που κάνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα» είχε δηλώσει εκείνη τη μέρα η Tarana Burke, η ακτιβίστρια από το Μπρονξ που το 2006 είχε ξεκινήσει την καμπάνια #metoo – 11 ολόκληρα χρόνια δηλαδή πριν φτάσει να γίνει παγκόσμιο κίνημα με σχεδόν πέντε εκατομμύρια ανθρώπους να ανταποκρίνονται μέσα σε ένα 24ωρο στο τουίτ της ηθοποιού Αλίσα Μιλάνο και να καταθέτουν στα σόσιαλ μίντια τις εμπειρίες τους.
Η Burke έχει δίκιο: μπορεί το Χόλιγουντ και κάθε βιομηχανία θεάματος να προσελκύει περισσότερο τα φώτα της δημοσιότητας σε κάθε περίσταση -και τώρα στα περιστατικά κακοποίησης-, αλλά κανένας εργασιακός ή κοινωνικός χώρος δεν μπορεί να διεκδικήσει την αθωότητα σε σχέση με την κακοποίηση και τη βία.
Οι γυναίκες, οι ΛΟΑΤΚΙ, όλοι όσοι βρίσκονται σε θέση αδυναμίας μέσα στο πατριαρχικό σύστημα σχέσεων απειλούνται το ίδιο παντού: στις λαμπρές λεωφόρους της Νέας Υόρκης και τα στενοσόκακα της Βομβάης, στα γραφεία των πολυεθνικών και στη γραμμή παραγωγής των εργοστασίων, στα αμφιθέατρα και μέσα στα ίδια τους τα σπίτια.
Η κακοποίηση, η σεξουαλική παρενόχληση, ο βιασμός δεν κάνουν διακρίσεις, ωστόσο, όπως δείχνουν οι έρευνες, υπάρχουν δουλειές ή και συνθήκες που καθιστούν τους ανθρώπους ακόμα πιο ευάλωτους. Αρκεί μια γρήγορη ματιά στο πλήθος των ερευνών που αναδημοσιεύει το Institute for Women’s Policy Research, ένα από τα πιο ισχυρά think tank στις ΗΠΑ, για να καταλάβει γιατί και ποιοι δυσκολεύονται να σπάσουν τη σιωπή: οι πρόσφυγες και οι προσφύγισσες, οι μετανάστες χωρίς χαρτιά και όσοι δεν έχουν μόνιμη άδεια παραμονής, οι εργαζόμενοι στη βιομηχανία της εστίασης, εκείνοι που παρέχουν υπηρεσίες καθαριότητας και όσοι εργάζονται στον αγροτικό τομέα σε απομακρυσμένα μέρη, οι γυναίκες σε ανδροκρατούμενους χώρους (όπως ο στρατός, ο τομέας των κατασκευών, η επιστημονική έρευνα).
Το #metoo δεν λέει κάτι καινούργιο, αντίθετα, λέει κάτι πολύ παλιό, μόνο που μιλά δυνατά ταυτόχρονα σε όλο τον κόσμο. Κι αυτός ακριβώς είναι ο πυρήνας του: δίνει φωνή σε όσους η πατριαρχία κλέβει τη φωνή, δίνει ορατότητα σε όσους η πατριαρχία κρατάει αόρατους, αμφισβητεί τις σχέσεις εξουσίας, αντιστέκεται στην εκμετάλλευση, διεκδικεί έναν άλλον κόσμο. Ακριβώς δηλαδή ό,τι κάνουν πάντα τα κινήματα χειραφέτησης και απελευθέρωσης – με μία διαφορά: το #metoo -γέννημα θρέμμα των φεμινιστικών κινημάτων- είναι παιδί της ψηφιακής εποχής.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης δίνουν στα κινήματα πρωτοφανή ορατότητα και τη δυνατότητα να διασπείρουν τα μηνύματά τους ταυτόχρονα, αδιαμεσολάβητα από τα ΜΜΕ σε όλο τον κόσμο: είναι χαρακτηριστικό πως μόνο στο Google τον πρώτο χρόνο από τότε που ξεκίνησε το #metoo οι αναζητήσεις για την παρενόχληση και την κακοποίηση αυξήθηκαν κατά 95% σε σχέση με το 2010, ενώ το σύνολο του αμερικανικού Τύπου αναγκάστηκε να ανοιχτεί σε αυτή τη θεματολογία και να την κρατήσει πολύ ψηλά στην ατζέντα του για εννιά μήνες.
Μοιάζει σαν η εμβληματική φράση (και στάση) που μας παρέδωσαν οι φεμινίστριες της δεκαετίας του 1970 «το προσωπικό είναι πολιτικό» να βρίσκει τώρα την απόλυτη δικαίωσή της.
Ας δούμε, για παράδειγμα, την ιστορία της Σοφίας Μπεκατώρου, η οποία μοιράστηκε την ιστορία του βιασμού της: η δική της κακοποίηση αποκάλυψε ένα ολόκληρο πλέγμα σχέσεων και εξαρτήσεων, διαπλοκών εξουσίας και οικονομικής δύναμης στον χώρο του επαγγελματικού αθλητισμού. Το ίδιο ακριβώς πέτυχε και η εξομολόγηση του Νίκου Σ.: να αποκαλύψει την κατάχρηση εξουσίας και την ευνοιοκρατία στον χώρο του θεάτρου, που φτάνει μέχρι τη συγκάλυψη από την αρμόδια υπουργό την ώρα που υπάρχουν αποχρώσες ενδείξεις για κακουργηματικές πράξεις.
Ηδη μέσα σε ελάχιστο χρόνο το ελληνικό #metoo έχει πετύχει πολλά – αρκεί να αναλογιστούμε ότι τρεις μήνες πριν η αστυνομία συνελάμβανε τις ελάχιστες φεμινίστριες που διαδήλωναν στο Σύνταγμα για τις γυναικοκτονίες και την Πέμπτη στη Βουλή συζητήθηκε ευρύτατα το κίνημα και όλα όσα ώς τώρα έχει αποκαλύψει. Είναι ακριβώς αυτό το κίνημα που σπρώχνει τη Δικαιοσύνη να κινηθεί με γρήγορους ρυθμούς, πιέζει για αλλαγές στο θεσμικό πλαίσιο για τον επαγγελματικό αθλητισμό, στηρίζει τα Πανεπιστήμια -με πρώτο το ΑΠΘ όπου κι έχουν γίνει δεκάδες καταγγελίες- ώστε να δημιουργούν επιτροπές ισότητας.
Υπό την τεράστια πίεση αυτού του κινήματος ο πρωθυπουργός προαναγγέλλει αλλαγές στον Ποινικό Κώδικα με αυστηροποίηση των ποινών για αδικήματα κατά της γενετήσιας ελευθερίας και δεσμεύεται πως σε όλα τα σχολεία από τον Σεπτέμβριο μπαίνει το πολυθρύλητο πρόγραμμα σεξουαλικής διαπαιδαγώγησης, δημιουργείται η κεντρική διαδικτυακή πύλη metoo.gov.gr. όπου θα μπορούν να υποβάλλονται καταγγελίες σε πραγματικό χρόνο, θεσπίζεται ειδικό μητρώο για όλους τους επαγγελματίες που έρχονται σε επαφή με παιδιά και εφήβους, αναμένεται προς κύρωση στη Βουλή η σύμβαση 190 της Διεθνούς Οργάνωσης Εργασίας για εξάλειψη της βίας και της παρενόχλησης, ενώ οι κώδικες δεοντολογίας θα γίνουν υποχρεωτικοί για κάθε επιχείρηση.
Χρειάστηκε αυτή η χώρα να μετρήσει δεκάδες γυναικτοκτονίες, όπως της Ελένης Τοπαλούδη, να θρηνήσει θύματα της μάτσο αρρενωπότητας όπως ο Βαγγέλης Γιακουμάκης και να δει τον Ζακ Κωστόπουλο να δολοφονείται άγρια μέρα μεσημέρι εν μέση οδώ για να φτάσουμε ώς εδώ, χρειάστηκε αμέτρητες γυναίκες-θύματα τράφικινγκ να υποφέρουν χωρίς η κοινωνία να κοιτάζει -αλλά, έστω και με καθυστέρηση- φτάσαμε εδώ και το πέπλο της σιωπής επιτέλους κομματιάζεται.
Είμαστε εδώ με ανοιχτές όλες τις διεκδικήσεις – γιατί δεν αρκεί οι επιζήσαντες της έμφυλης βίας να μιλούν μόνο, αλλά χρειάζεται και μια Αστυνομία και μια Δικαιοσύνη που θα λειτουργούν γρήγορα, αποτελεσματικά και κυρίως χωρίς να τραυματίζουν τους ανθρώπους ξανά και ξανά, χρειάζονται δομές για τη στήριξη των θυμάτων, χρειάζονται επιτροπές ισότητας σε όλους τους φορείς και τα συνδικάτα, χρειάζεται ενίσχυση και υλικοτεχνική υποδομή στην Επιθεώρηση Εργασίας, χρειάζεται να αποκτήσουν φωνή οι άνθρωποι που κακοποιούνται στα καμπ των προσφύγων και οι μετανάστες. Το #metoo, όπως ώς τώρα ξεδιπλώνεται σε όλο τον κόσμο, έχει να μας μάθει πολλά για τους αγώνες που έχουμε μπροστά μας.
Ορμητικό «ποτάμι» σε όλο τον κόσμο
Μιλώντας δημόσια για όλα όσα μας έμαθαν πως πρέπει να μένουν ανείπωτα και εντός των τειχών (και ενίοτε εντός ακόμα και των εσωτερικών μας τειχών), μιλώντας δυνατά για τον βιασμό, την κακοποίηση, τις διακρίσεις, οι άνθρωποι σε όλο τον κόσμο που μπαίνουν μέσα στο ορμητικό ποτάμι του #metoo πέτυχαν πολλά και διεκδικούν άλλα τόσα
Οι γυναίκες του κόσμου τα τελευταία χρόνια βγαίνουν μαζικά στον δρόμο και με εκρηκτικές διαμαρτυρίες ζητώντας δικαίωση. Από το «Ούτε Μία Λιγότερη» της Αργεντινής ώς το τουρκικό «#UykularınızKaçsın» («Ας χάσεις τον ύπνο σου») το αίτημα είναι ενιαίο και οικουμενικό: αυτός ο κόσμος πρέπει να αλλάξει.
Στην Ελλάδα, που το γυναικείο κίνημα έχει δώσει επί δεκαετίες πολλές σοβαρές μάχες και το ΛΟΑΤΚΙ κίνημα αγωνίζεται σθεναρά επίσης, επιτέλους τα ζητήματα έμφυλης καταπίεσης μπαίνουν στην κεντρική πολιτική σκηνή. Αλλά και στα Βαλκάνια, τη γειτονιά μας, οι γυναίκες διεκδικούν την αλλαγή. Στη Σερβία τον Ιανουάριο η Milena Radulovic, μια 26χρονη ηθοποιός, κατήγγειλε πως όταν ήταν ακόμη ανήλικη την κακοποίησε σεξουαλικά γνωστός καθηγητής και σκηνοθέτης – ακολούθησαν κι άλλες γυναίκες που έσπασαν τη σιωπή τους. Σύντομα οι καταγγελίες πυροδότησαν αλυσιδωτές αντιδράσεις σε Κροατία, Σλοβενία, Βόρεια Μακεδονία και Ομοσπονδία Βοσνίας & Ερζεγοβίνης.
Οι γυναίκες συναντιούνται σε αυτόν τον κοινό αγώνα και μοιάζει σαν η φωνή της μιας να απηχεί τις φωνές των άλλων, πυροδοτώντας μάχες στον χώρο και τον χρόνο. «Σήμερα είναι μια νίκη για όλες τις γυναίκες» δήλωνε δύο χρόνια πριν από το δικό μας βαλκανικό #metoo, η 23χρονη τότε Khadija Siddiqui έξω από το Ανώτατο Δικαστήριο του Πακιστάν. Ο δρόμος προς τη δικαιοσύνη για τη φοιτήτρια Νομικής δεν ήταν εύκολος. Οταν τo 2016 βρέθηκε 23 φορές μαχαιρωμένη από τον πρώην σύντροφό της, ο δράστης κατάφερε να βγει αλώβητος από τη δικαστική διαμάχη. Και τότε η Khadija έγινε χάσταγκ. Το #JusticeforKhadija έγινε τρέντινγκ στο twitter με πάνω από δύο εκατομμύρια χρήστες του διαδικτύου να τραβούν στην υπόθεση το ενδιαφέρον διεθνών ΜΜΕ. Η Khadija κέρδισε την έφεση.
Η αλλαγή που επέφερε το #metoo ήταν διάχυτη σε όλα τα πεδία της σύγχρονης ζωής, από τη γλώσσα μέχρι τη νομοθεσία. Ακόμη και το Βατικανό δεν στάθηκε εξαίρεση. Το #churchtoo ήρθε το 2017 στο προσκήνιο και αφορούσε τη σεξουαλική κακοποίηση από ηγετικές φιγούρες της Καθολικής Εκκλησίας – καλόγριες, επηρεασμένες από το φεμινιστικό κίνημα, κατήγγειλαν δημόσια τους θύτες. Εκτοτε τουλάχιστον 15 υποθέσεις σεξουαλικής κακοποίησης όπως και περιπτώσεις συγκάλυψης από ιερείς πήραν τον δρόμο της Δικαιοσύνης.
Kάθε φορά που αναδύεται ένα κίνημα δεν αργούν να κάνουν την εμφάνισή τους και αντίρροπες δυνάμεις – λευκοί Αμερικανοί οπαδοί του Τραμπ που αντιτείνουν #ΑllLivesMatter στο #BlackLivesMatter ή ρατσιστές που ωρύονται πως «θα έρθουν οι ξένοι να μας πάρουν τις δουλειές». Ετσι κι απέναντι στο #metoo οι μισογύνηδες μιλούν για τη «δικτατορία της πολιτικής ορθότητας» – ένας εύσχημος τρόπος να καλύψουν τον φόβο για την απειλή των προνομίων τους.
Η συντηρητική αντίδραση (backlash) απέναντι στο #metoo καταγράφεται και σε έρευνα του Πανεπιστημίου του Χιούστον που πραγματοποιήθηκε το 2019 στις ΗΠΑ: 27% των αντρών αρνούνταν να βρεθούν μόνοι τους σε επαγγελματικό ραντεβού με γυναίκες συναδέλφους, ένας στους πέντε δήλωναν πως δεν θα προσλάμβαναν γυναίκα σε εργασιακή θέση που θα απαιτούσε στενή εργασιακή σχέση (όπως επαγγελματικά ταξίδια), ενώ το ίδιο ποσοστό δηλώνει πως θα ήταν διστακτικό όσον αφορά την πρόσληψη μιας ελκυστικής γυναίκας. Και επειδή ο εσωτερικευμένος μισογυνισμός καλά κρατεί, ο δισταγμός δεν αφορά μόνο τους άντρες. Σε αντίστοιχη έρευνα του 2018, όσο το #metoo βρισκόταν σε αναβρασμό στη χώρα, μία στις δέκα γυναίκες-εργοδότριες επίσης δήλωναν αβέβαιες ως προς την πρόσληψη γυναικών.
