Ο χολιγουντιανός μεγιστάνας Χάρβεϊ Γουάινστιν είναι η ενσάρκωση του ισχυρού άνδρα που χρησιμοποιεί την τρομερή επιρροή του για να απειλήσει σεξουαλικά, να κακοποιήσει, να προσβάλει και να βιάσει κορίτσια και γυναίκες στη σφαίρα επιρροής του. Οπως και στην Ελλάδα, οι σκληροί άνδρες στις Τέχνες και στον Αθλητισμό έχουν επίσης βρεθεί στο επίκεντρο των περιστατικών σεξουαλικής κακοποίησης.
Η πιο διαβόητη διασημότητα του αθλητισμού που αποκαλύφθηκε ως σεξουαλικό αρπακτικό είναι ο Larry Nassar, γιατρός στην αμερικανική ομάδα γυμναστικής, ο οποίος κακοποίησε σεξουαλικά τουλάχιστον 125 αθλήτριες!
Η δύναμη, η εξουσία και όχι η επιδίωξη της σεξουαλικής ικανοποίησης είναι ο βαθύτερος λόγος μιας τέτοιας δράσης. Ακριβώς γι’ αυτό, συνήθως ο δράστης δεν ξεχωρίζει φύλο: και τ’ αγόρια και οι άνδρες μπορούν επίσης να κακοποιηθούν σεξουαλικά.
Το πιο σκανδαλώδες παράδειγμα των ΗΠΑ είναι η σεξουαλική κακοποίηση που πραγματοποιήθηκε κατά δεκάδες νεαρών παικτών ποδοσφαίρου από τον προπονητή Jerry Sandusky του Κρατικού Πανεπιστημίου της Πενσιλβάνια, ο οποίος κακοποιούσε νεαρούς επί 15 χρόνια (από το 1994 έως το 2009). Το ανδρικό στερεότυπο και το «τι σήμαινε να είσαι άνδρας» ειδικά τη δεκαετία του ’90 αλλά και μετά, σήμαινε ότι χρόνια οι καταγγελίες αγνοήθηκαν ή υποτιμήθηκαν. Το κίνημα #MeToo έδωσε σε αυτά τα θύματα μια παγκόσμια φωνή.
Ποιος ήταν αυτός που ξεκίνησε αυτό το κίνημα; Η «πρόγονός» του ήταν η Αφροαμερικανή ακτιβίστρια Ταράνα Μπερκ (Tarana Burke). Είχε γεννηθεί στο Μπρονξ το 1973 και μεγάλωσε σε ένα πρόγραμμα στέγασης. Ως κορίτσι και νεαρή γυναίκα είχε βιαστεί και κακοποιηθεί σεξουαλικά.
Η Μπερκ διοχέτευε το τραύμα της κάνοντας έργα για την κοινότητα. Το 2003 ίδρυσε το «JustBe», έναν οργανισμό για τη βελτίωση της υγείας και της ευημερίας των Μαύρων Κοριτσιών («Girls of Colour»). Το 2006, ένα νεαρό κορίτσι τής είπε ότι είχε κακοποιηθεί σεξουαλικά από τον φίλο της μητέρας της. Αρχικά, η Μπερκ παρέμεινε αδρανής, μέχρι που συνέλαβε το «Me Too» ως έναν τρόπο έκφρασης της ενσυναίσθησης/υποστήριξης. Το σλόγκαν ήταν να αλλάξουμε τον κόσμο!
Το κύριο μήνυμα της Μπερκ ήταν ότι ο πόνος και η ντροπή της σεξουαλικής κακοποίησης δεν χρειάζεται να κατατρώει τις ζωές των θυμάτων. «Δεν περπατάμε όλοι μας συνεχώς, δεν συνεχίζουμε να ζούμε όλοι μας με πόνο και πόνο», τόνιζε.
Η θυματοποίηση δεν ήταν μια μόνιμη ταυτότητα, στιγματίζοντας ανεξίτηλα τη ζωή ενός ατόμου. Αντίθετα, οι επιζώντες θα μπορούσαν να παρηγορηθούν από το γεγονός ότι «δεν είναι μόνοι». Η Μπερκ παρατήρησε ότι «η επούλωση αναδίνεται αποτελεσματικότερα στην κοινότητα. Και υπάρχουν πολλοί εκεί έξω που περιμένουν και είναι έτοιμοι και διαθέσιμοι για να υποστηρίξουν τα θύματα».
Ο ακτιβισμός υπέρ των πολιτικών δικαιωμάτων της Μπερκ, καθώς και η ηγετική της θέση ως προς αυτό, ήταν γνωστές στην κοινότητά της. Ωστόσο, μετά βίας έγινε δεκτή σε λευκούς ακτιβιστικούς κύκλους! Αυτό άλλαξε στις 24 Οκτωβρίου 2017, όταν, στον απόηχο των αποκαλύψεων για τις συνεχείς σεξουαλικές κακοποιήσεις που διέπραττε ο Γουάινστιν, η λευκή ηθοποιός Αλίσα Μιλάνο έκανε tweet το #MeToo.
Ζήτησε από τους οπαδούς της να αναδημοσιεύσουν με retweet το hashtag αν κάποιος από αυτούς είχε επίσης υποστεί σεξουαλική παρενόχληση ή επίθεση. Μέσα σε μία μέρα, το #MeToo είχε δώδεκα εκατομμύρια φορές χρησιμοποιηθεί στο Twitter και είχε δημιουργήσει 12 εκατομμύρια θέσεις ή σχόλια στο Facebook. Στη συνέχεια, το #MeToo έγινε σύνθημα σε τουλάχιστον 85 ακόμη χώρες.
Η δύναμη του #MeToo έγκειται στον τρόπο που προσδιορίζει την εξουσία και μια περιστασιακή ανδρική αίσθηση του δικαιώματος κυριαρχίας πάνω στη γυναικεία σεξουαλικότητα – ή ακόμη και τη βασική ισότητα! Επιτρέπει στα θύματα να ακουστούν – πράγμα που είναι ιδιαίτερα σημαντικό, δεδομένου ότι οι φωνές αυτές απορρίπτονται συστηματικά από την αστυνομία, τα συστήματα δικαιοσύνης και τα μέσα ενημέρωσης.
Επιτρέποντας στα κορίτσια και στις γυναίκες να συνειδητοποιήσουν ότι δεν είναι οι μόνες που έχουν βιώσει σεξουαλική βία και κακοποίηση, το #MeToo συνέβαλε καθοριστικά στο να μειωθούν τα αδικαιολόγητα αισθήματα ντροπής που βιώνει το θύμα. Το hashtag είναι επίσης ένα ισχυρό όπλο για να εξευτελίσει τις αρχές και τους δημόσιους θεσμούς και να τους εξαναγκάσει (υπό την κοινωνική πίεση πλέον) να ανταποκριθούν στον ρόλο τους.
Πού είναι η παγίδα!
Φυσικά, ένας «hashtag φεμινισμός» δεν είναι αρκετός. Ο online ακτιβισμός μπορεί μεν να είναι ένα «εργαλείο» του ατόμου που ανήκει σε μία διαρκώς κακοποιημένη κοινότητα.
Ωστόσο, με την άνοδο των νέων, υψηλά αμειβόμενων, φεμινιστικών «influencers» στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, ο ανταγωνισμός και όχι η συμπόνια είναι ο κανόνας. Ιστορίες πόνου γίνονται «επώνυμα» εμπορεύματα, με κάποια από τα θύματα να συναγωνίζονται για τον μεγαλύτερο αριθμό «likes». Η αποκάλυψη ιστοριών σεξουαλικής κακοποίησης μπορεί να γίνει μια μορφή νεοφιλελεύθερης αυτό-μόδας και όχι μια φεμινιστική στρατηγική για τον κοινωνικό μετασχηματισμό.
Από την άλλη, καθώς το #MeToo αμφισβητεί τη δύναμη των κυρίαρχων αρσενικών ελίτ, ο online ακτιβισμός ενθαρρύνει και την «off-line δράση». Η δύναμη του συγκεκριμένου hashtag κινητοποιεί φεμινίστριες ώστε να συνεργαστούν με τις δικές τους κοινότητες η κάθε μία και να στρέψουν την προσοχή του κοινού παγκοσμίως στους άνδρες που κάνουν κατάχρηση της εξουσίας.
Η ευρύτατη δημοσιοποίηση της έκτασης της σεξουαλικής κακοποίησης στις κοινωνίες μας μεταφέρει το μήνυμα ότι τα θύματα είναι παντού! Δημιουργεί μια προβολή που καθιστά την εσωτερίκευση των αξιών των υποστηρικτών του τραύματος (δηλαδή της σιωπής και της ντροπής από τη μεριά των θυμάτων) λιγότερο πιθανή. Αν «hashtag φεμινισμός» σημαίνει κάτι, αυτό είναι ότι «δεν είμαστε μόνοι».
Ο κόσμος της ντροπής δεν είναι αναπόφευκτος, ούτε μονόδρομος. Μπορεί να αλλάξει. Τα θύματα που «επιζούν» του τραύματος που φέρουν αποκτούν επιτέλους ισχυρή φωνή, χωρίς φόβο και ντροπή.
*Καθηγήτρια Ιστορίας στο Birkbeck, Πανεπιστήμιο του Λονδίνου (LSE). Συγγραφέας του βιβλίου «Παγκόσμια Ιστορία για τη σεξουαλική βία» («Global history of sexual violence», υπό έκδοση από το Princeton Univercity Press)
Μετάφραση – Επιμέλεια: Νόρα Ράλλη
