Μια αγάπη, μια καριέρα, μια επανάσταση. Αυτό το τρίπτυχο βλέπουμε σήμερα στον κόσμο του θεάτρου. Οι καταγγελίες, ο πόνος, οι παρενοχλήσεις, οι βιασμοί οδήγησαν σ’ έναν ξεσηκωμό, ένα διχασμό, μια έκρηξη θυμού, ένα επαναστατικό κίνημα. Ξαφνικά, λες κι έγινε μια έκλειψη που ελάττωσε τη φωτεινότητά του. Οπως γίνεται στο πιο μεγαλειώδες θέαμα της φύσης, στην έκλειψη ηλίου. Παρεμβάλλονται άλλοι πλανήτες για να εμποδίσουν την ακτινοβολία του.
Ετσι και στο θέατρο είναι αρκετοί αυτοί που θέλουν να χαμηλώσουν το φως του. Είναι, όμως, τόση η λάμψη του, η δύναμή του, που αυτά υπερισχύουν.
Ο Αρης Λεμπεσόπουλος έχει μια σπάνια ευγένεια ψυχής, είναι αυστηρός με τον εαυτό του, αυτό όμως αποκαλύπτει και την ειλικρίνειά του. Η μορφή του έχει μια μεγαλοπρέπεια που σου θυμίζει Αγγλο λόρδο.
Οταν τον άκουσα για πρώτη φορά στο θέατρο, η ομιλία του, οι λέξεις, έβγαιναν τόσο ρυθμικά που μου θύμισαν χάντρες κομπολογιού (κόμπο – λόγον) που γλιστρούν ελεύθερα στα δάχτυλά σου και σου προκαλούν ηρεμία.
Η Ρέινα Εσκενάζυ, φωτισμένη σκηνοθέτρια, αποφεύγει τα εύκολα. Δεν κανακεύει το παρελθόν της. Ενώ σκηνοθέτησε τριάντα τηλεοπτικές σειρές, πάνω από είκοσι θεατρικά έργα και διδάσκει επί πολλά χρόνια σκηνοθεσία κινηματογράφου και θεάτρου.
Ο τόπος της συνάντησής μας ήταν το μεγάλο σαλόνι, στην Πινακοθήκη του γνωστού ζωγράφου Χατζηκυριάκου-Γκίκα, με τις σπάνιες ζωγραφιές του και τα προσωπικά του αντικείμενα, που αποτελεί παράρτημα του Μουσείου Μπενάκη.
● Πριν μιλήσετε για τη γνωριμία σας, πώς θα σχολιάζατε αυτόν τον τυφώνα που ξέσπασε;
Ρ.Ε.: Το θέατρο θα ζήσει. Πάντα θεωρούσα αυτόν τον χώρο ιδιαίτερα φωτεινό. Πρέπει να φύγει η μαυρίλα. Είμαι αντίθετη σε κάθε παραβατική πράξη, πολύ περισσότερο όταν αυτές αφορούν ψυχές που τσακίζονται. Υπάρχει ακόμα δημιουργία. Εμείς θα συνεχίσουμε να ονειρευόμαστε.
Α.Λ.: Εγώ θα επαναλάβω την παροιμία «έχει ο καιρός γυρίσματα». Είναι παρήγορο ότι ο κύκλος γυρίζει. Ερχεται μια κάθαρση. Ολα συγκλίνουν στην κατάχρηση εξουσίας. Είχα κι εγώ κάποιες προτάσεις συνεργασίας από πρόσωπα που εμπλέκονται σ’ αυτά τα γεγονότα. Ομως αρνήθηκα, ενώ τους θαύμαζα, γνωρίζοντας τις ιδιομορφίες τους και προκειμένου να προστατεύσω τον εαυτό μου.
● Πώς γνωριστήκατε;
Ρ.Ε.: Το 2001, όταν σκηνοθέτησα για 2η χρονιά τη σειρά «Περί ανέμων και υδάτων», με τους Θανάση Βέγγο, Σπύρο Παπαδόπουλο κ.ά. και έπαιξε σαν guest star ο Αρης. Είχε τότε μεγάλη επιτυχία. Μετά συνεργαστήκαμε και σε άλλα. Στην «Τελευταία παράσταση» που αναφέρεται στη ζωή της Ελλης Λαμπέτη, στα «Μείνε δίπλα μου», «Κλεμμένη ζωή» κ.λπ.
Α.Λ.: Επέμενε η Ρέινα μαζί μου. Εχουμε μια χημεία. Στο πέρασμα του χρόνου, υπήρχαν δυο-τρεις άνθρωποι που μπορεί να μην τα πήγαμε καλά. Ομως, εγώ εκτιμώ όσους επιστρέφουν σε μένα είτε με ευχάριστες είτε με δυσάρεστες αναμνήσεις. Καμιά φορά υπάρχει το ανείπωτο, γιατί σ’ αρέσει ο άνθρωπος. Γιατί σε γοητεύει. Μπορεί μ’ ένα πρόσωπο να μη λες πάρα πολλά αλλά να επικοινωνείς στη σκηνή ή και εκτός σκηνής.
Με την τηλεόραση άρχισα σιγά σιγά να συμφιλιώνομαι. Είχα τρομερή αμηχανία στην αρχή διότι δεν κάναμε αντίστοιχα μαθήματα στη δραματική σχολή. Η Ρέινα, όμως, ήταν η μοναδική που επέμενε, πάλι.
● Ποια είναι τα στοιχεία αυτά που εκτίμησες στη Ρέινα;
Α.Λ.: Δεν μ’ αρέσει να καταπιέζομαι. Οταν καταπιέστηκα, θύμωσα, εκνευρίστηκα, συγκρούστηκα. Εκανα επανάσταση. Παραβιαζόταν η προσωπικότητά μου. Ενώ με τη Ρέινα αισθάνομαι ότι μπορώ να λειτουργήσω ως Αρης. Με όποια ελευθερία νομίζω πως έχω. Πάντα το λέω πως εγώ γνώρισα αυτό που σπανίζει στον λόγο άλλων σκηνοθετών. Τη λέξη «ευχαριστώ» που ακούω από τη Ρέινα.
● Πάντα ο αυτάρκης άνθρωπος είναι ελεύθερος, αλλιώς γίνεται δούλος των αναγκών του.
Ρ.Ε.: Οταν επιλέγεις έναν άνθρωπο και δεν σ’ τον έχει φορέσει το κανάλι ή ο παραγωγός, ξέρεις ακριβώς τα προσόντα του. Του λες πράγματα για τον ρόλο και αρχίζει να χτίζει. Αλλιώς, θα είχα γίνει κι εγώ ηθοποιός, θα ανέβαινα πάνω στη σκηνή και θα έπαιζα πάρα πολύ ωραία.
Α.Λ.: Το σημαντικό, Ρέινα, είναι ότι δεν είσαι ηθοποιός, γι’ αυτό δεν υπάρχει μέσα σου το «πώς θα το έκανα εγώ» που το βίωσα κι από δασκάλους στη σχολή.
Ρ.Ε.: Η δουλειά του σκηνοθέτη είναι να παίζει τον ρόλο ενός τρίτου ματιού. Ο ηθοποιός δεν μπορεί να αποστασιοποιηθεί όταν είναι αυτός από κάτω και σκηνοθετεί. Μπαίνει το «εγώ» πολύ μπροστά.
● Πάντα οι συνδημιουργοί έχουν μια σχέση αμφίδρομη. Δίνουν κομμάτια της ψυχής τους αλλά και παίρνουν μέσα από τη συνεργασία τους.
Ρ.Ε.: Είναι σωστό αυτό αλλά για μένα η παρατήρηση είναι το σπουδαιότερο.
Α.Λ.: Εγώ λειτουργώ πολλές φορές με τα χρώματα. Λέω, για παράδειγμα: «Αυτό μου θυμίζει το πράσινο, το γαλάζιο ή αυτό μου μυρίζει γιασεμί». Στο έργο που κάναμε της Αγκάθα Κρίστι, όταν το διάβασα είπα στη Ρέινα ότι μου θύμισε τον πατέρα μου που με ξύπνησε ένα πρωί και μου είπε ένα τραγουδάκι: «You are my sunshine». Μόλις το άκουσα ένιωσα ευτυχία. Μιλούσε πολύ ωραία αγγλικά ο πατέρας μου αν και παιδί της Κατοχής. Ομως, μπόρεσε να επιβιώσει μ’ αυτήν την ξένη γλώσσα.
Μάλιστα η Ρέινα έβαλε αυτό το τραγουδάκι στο τέλος της παράστασης. Ενα τραγούδι, μια μυρωδιά, μια παρατήρηση ενός ανθρώπου μπορεί να στρέφεται πάνω σε εμμονές ή και σε μοτίβα. Και ποια είναι αυτά; Η μάνα, ο πατέρας. Το στενό περιβάλλον.
● Εζησες καλά παιδικά χρόνια;
Α.Λ.: Μελαγχολικά θα έλεγα. Δεν είχε φως. Δεν στερήθηκα κάτι, αλλά δεν έμπαινε κόσμος στο σπίτι. Δεν ξέρω για ποιον λόγο. Δεν το έψαξα και δεν το ρώτησα. Μου θύμιζε τοπίο του Αγγελόπουλου. Κάτι έλειπε.
● Εσύ, Ρέινα, αυτό που λέει το έχεις παρατηρήσει; Και πώς το διαχειρίζεσαι;
Ρ.Ε.: Εγώ πιστεύω, Αρη, ό,τι έχει ο καθένας μέσα του δουλεύει μ’ έναν δικό του τρόπο. Εχει έναν δικό του μηχανισμό. Ολοι επανερχόμαστε σε αυτές τις μνήμες της παιδικής ηλικίας, που μας έχουν καθορίσει. Εγώ με αυτή τη δουλειά παρατηρώ τον κόσμο. Δηλαδή, σε μια παράσταση που ήταν σχετική μ’ έναν ναρκομανή πήγα και βρήκα στα στέκια τους, πώς γίνονται τα νταραβέρια και πώς παίρνουν τις ουσίες.
Μετά έφερα παιδιά εξαρτημένα και είδαν την παράσταση. Τους ρώτησα ποια ήταν τα λάθη μας. Τα παιδιά μού είπαν την αλήθεια. Θεωρώ ότι όλα υπάρχουν μέσα μας και πρέπει να βρούμε τον τρόπο να τα βγάλουμε.
● Τι σημαίνει για εσάς απώλεια;
Α.Λ.: Ορφάνεψα. Αυτό το συναίσθημα σε συντρίβει. Αν πεθάνει ο πατέρας, κάτι κλονίζεται. Οταν, όμως, ορφανέψεις από μάνα, κλονίζονται πολλά.
Ρ.Ε.: Εγώ όταν έχασα τη μητέρα μου τρόμαξα. Γιατί ένιωσα μοναξιά. Ενώ πάντα ήμουν μόνη, είχα την αίσθηση ότι είναι εκεί.
● Αν σας έδινα τρία διλήμματα πώς θα απαντούσατε: Εσωστρεφής – Εξωστρεφής. Επιθετικός – Ηρεμος. Διανοούμενος – Με κοινή λογική.
Α.Λ.: Ολα αυτά είναι κομμάτια τού εγώ μας. Δεν μπορούμε να τα απομονώσουμε. Κι εσωστρεφής είμαι και επιθετικός γίνομαι και θυμωμένος έχω υπάρξει. Ενας λόγος που αποφασίζεις να διαλέξεις αυτό το επάγγελμα είναι η εσωστρέφεια. Είναι ένας τρόπος να πεις: «Προσέξτε με εσείς οι άνθρωποι». Οταν είμαστε στη σκηνή εκτιθέμεθα.
Πάντα όταν έπαιζα έβγαζα κομμάτια του εαυτού μου. Δεν αισθάνθηκα ποτέ ότι έκανα μια μεταμόρφωση. Δεν έχω κλάψει επί σκηνής. Δεν μπόρεσα. Δεν μπορώ να οριοθετήσω τι είναι αυτό που κάνω.
Κάποτε είχα γνωρίσει μια κυρία σε μια παράσταση που μας βοηθούσε με διάφορες ασκήσεις να κλάψουμε. Εβλεπα τους άλλους να κλαίνε ενώ εγώ δεν μπορούσα. Τότε με πήρε αγκαλιά και άρχισε να με νανουρίζει. Ηταν η στιγμή που δάκρυσα. Τελικά, οι τρόποι είναι πολλοί. Το θέμα είναι πώς ο σκηνοθέτης θα ανακαλύψει τον κάθε ηθοποιό. Εγώ δεν θα μπορούσα ποτέ να είμαι στη θέση σου, Ρέινα. Δεν θα άντεχα να κουμαντάρω διαφορετικές προσωπικότητες που συνυπάρχουν αναγκαστικά για μερικούς μήνες.
Ρ.Ε.: Δεν διαμορφώνουμε, Αρη, τους χαρακτήρες. Τους βάζουμε ένα πρώτο λιθαράκι και μετά βλέπεις με πολύ σεβασμό τον άλλον να ερμηνεύει τους ρόλους.
● Ποια είναι η γνώμη σας για το live streaming;
Ρ.Ε.: Ισως δίνει μια ανάσα στους θεατές, όμως δεν μπορεί να αντικαταστήσει το θέατρο. Είναι όπως βλέπεις τους φίλους σου σε βιντεοκλήση.
Στο θέατρο, επειδή βλέπουμε από μακριά, δουλεύουμε με γεωμετρίες. Η ύπαρξη της κάμερας και τα κοντινά πλάνα σε απομακρύνουν από τη γενική γεωμετρία. Μόνος του ο λόγος ενός ηθοποιού δεν λέει τίποτα αν το «σχήμα» των υπολοίπων δεν είναι στις σωστές θέσεις.
Α.Λ.: Εγώ δεν θέλω να με δω μ’ αυτόν τον τρόπο. Οταν με βλέπω και με ακούω, μπορεί και να εκνευριστώ. Δεν είναι σαν το πλάνο της τηλεόρασης όπου τα πράγματα είναι πιο προστατευμένα. Σκέφτομαι πως στο θέατρο είναι σαν να θέλω να χάσω την εικόνα, τον εαυτό μου, αν τα πόδια μου είναι στραβά, αν μιλάω κάπως, αν τα λέω τραγουδιστά, αν δεν βάζω τελείες.
● Πόσο ουσιαστική είναι η συμμετοχή σας σ’ έναν ρόλο;
Α.Λ.: Ο γλύπτης, ο μουσικός, ο συγγραφέας, ο ζωγράφος μπορούν να απομονωθούν για να δημιουργήσουν. Ο ηθοποιός πρέπει κάθε βράδυ στη σκηνή να παίζει το ίδιο έργο. Ετυχε μια εποχή, ενώ είχε πεθάνει η μάνα μου, εγώ το βράδυ να εμφανιστώ. Το θέατρο έχει ένα μυστήριο. Είναι πολύ δύσκολο για έναν ηθοποιό να μη συμμετέχει ουσιαστικά στον ρόλο. Ενώ ο κινηματογράφος σού δίνει τον χρόνο να κάνεις τις πρόβες, την ανάλυση, να δεις τους χαρακτήρες.
● Πώς πιστεύετε ότι θα εξελιχθούν τα πράγματα στο θέατρο μετά την κρίση του κορονοϊού;
Ρ.Ε.: Εμένα με έχει ξενίσει πολύ η απόσταση. Επιασα τον εαυτό μου να πηγαίνω στο πεζοδρόμιο, να έρχεται άνθρωπος κοντά μου και να αναγκαστώ να αλλάξω κατεύθυνση. Για πρώτη φορά στη ζωή μου συνάντησα άνθρωπο και προσπαθήσαμε να απομακρυνθούμε.
Δεν ξέρω πόσο εύκολα θα μου φύγουν οι φοβίες. Με φόβο βγάζω τη μάσκα σε μια συνάντηση. Και θεωρώ ότι όλα αυτά τα ξεσπάσματα που γίνονται σήμερα δεν είναι τυχαία. Με τόση κλεισούρα ο άνθρωπος γυρνάει προς τα μέσα. Η απόσταση είναι στην ουσία ενδοσκόπηση. Απομακρύνεσαι από τον άλλο για να δεις μέσα σου.
Α.Λ.: Πρέπει να ξανακαλυφθεί αυτή η απόσταση. Να ξαναρθούμε κοντά με τους ανθρώπους. Θέλει, όμως, χρόνο και κουράγιο.
