Αναμένει ακόμη το «άγγιγμα» της Ιστορίας

Εκεί στη σκάλα την πλατιά /

στη σκάλα των δακρύων

Ιάκωβος Καμπανέλλης,

Η μπαλάντα του Μαουτχάουζεν,

«Ο Αντώνης», 1965

Στη Σκάλα Ωρωπού, ο αγώνας, τα δάκρυα, ο καημός κι ο πόνος, ένωσαν όλους τους χιλιάδες διωγμένους πολίτες των Φυλακών Ωρωπού στη δικτατορία, που «Κράτησα τη ζωή μου ψιθυριστά μέσα στην απέραντη σιωπή […] ψίθυροι σαν την ανάσα του κυπαρισσιού τη νύχτα εκείνη σαν την ανθρώπινη φωνή της νυχτερινής θάλασσας στα χαλίκια», όπως επισημαίνει εμφατικά ο Γιώργος Σεφέρης, στο ποίημά του «Επιφάνια, 1937».

Η Σκάλα Ωρωπού, μια «γκριζοπράσινη πόλη» τοποθετημένη σχεδόν στο μέσο του Ευβοϊκού -12 ναυτικά μίλια νότια- και αττικό όριο, αντιμετωπίστηκε διαχρονικά από το κεντρικό κράτος και τους ισχυρούς της Ιστορίας άλλοτε σαν τόπος αφαίρεσης αρχαιοτήτων για τα ξένα μουσεία μετά το 1821, άλλοτε σαν campus υποδοχής προσφύγων το 1923 ή ποινικών κρατουμένων των φυλακών αργότερα ή, τέλος, σαν διαμετακομιστικό κέντρο – στρατόπεδο πολιτικών αντιφρονούντων στη δικτατορία.

Από τη δικτατορία και μετά, η πόλη δεν έχει βρει ακόμη το νέο της πρόσωπο. Στην αρχιτεκτονική της διαμόρφωση και στη σχέση της με τη θάλασσα μοιάζει αναλογικά με το Ελσίνκι, όμως είναι χωρίς πανεπιστήμιο και χωρίς σοβαρές υποδομές στην οικονομία, τον χώρο της Υγείας, του Πολιτισμού και του Περιβάλλοντος.

Είναι επίνειο, της υψηλής και άναρχης βιομηχανικής συγκέντρωσης της ζώνης Αυλώνα – Οινοφύτων, με 3% συμμετοχή στο ΑΕΠ της χώρας, με 5% συμμετοχή στις εξαγωγές, 15.000 εργαζόμενους, 400 βιομηχανίες και με περίπου το 35% της βιομηχανικής δραστηριότητας της χώρας τα τελευταία χρόνια.

Χαρακτηριστικά είναι κάποια γεγονότα που εγκιβωτίζει στην ιστορική της διαδρομή, από το 1827 έως το 1971.

● Τον Μάρτιο του 1827, η Σκάλα Ωρωπού συμβάλλει στην επανάσταση του ’21 και στην απελευθέρωση της Αθήνας, με τη ναυμαχία και κατάληψη στο λιμάνι της δύο τουρκικών πλοίων με τρόφιμα που προορίζονταν για ανεφοδιασμό της Ακρόπολης, τα οποία μεταφέρθηκαν στην Αίγινα.

Στη ναυμαχία πήρε μέρος μικρός στόλος με τη φρεγάτα «Ελλάς», το ατμόπλοιο «Καρτερία» και το μπρίκι «Νέλσον» από τα Ψαρά, με διοικητή τον Βρετανό φιλέλληνα στρατιωτικό Φραγκίσκο Αμπνεϊ Αστιγξ.

● Περίπου διακόσια χρόνια πριν και λίγα χρόνια μετά την επανάσταση του 1821, θα βρεθεί ιδιοκτήτης του μετέπειτα χώρου των Φυλακών Ωρωπού, ο πρόξενος της Ρωσίας στην Πάτρα (1813-1821) και στην Αθήνα, Ιωάννης Παπαρρηγόπουλος.

Επειτα από επίσκεψη στη Σκάλα Ωρωπού του Λουδοβίκου Ρος, καθηγητή Αρχαιολογίας του Πανεπιστημίου της Αθήνας και γενικού εφόρου αρχαιοτήτων της Αθήνας, στις 12 Μαΐου του 1836, θα του ζητηθεί να παραδώσει το μαρμάρινο ανάγλυφο του Αμφιαραείου με το αγώνισμα της απόβασης, το οποίο κατείχε στον χώρο των -μετέπειτα- Φυλακών, προερχόμενο από τις μετόπες ή τη ζωφόρο του ιερού του Αμφιαραείου.

Ομως όχι μόνο δεν το παρέδωσε, αλλά το μετέφερε στην οικία του στην Αθήνα και το «παραχώρησε» στον Πετρ Σαμπούροφ (1), επόμενο πρόξενο της Ρωσίας στην Αθήνα (1874-1879).

Αυτός με τη σειρά του το «παρέδωσε» στη συνέχεια, μαζί με τη συλλογή του, στο Μουσείο Περγάμου στο Βερολίνο. Σχετική τεκμηρίωση υπάρχει σε άρθρο του Βασίλη Πετράκου, γενικού γραμματέα της Αρχαιολογικής Εταιρείας, στο επιστημονικό περιοδικό «Ο Μέντωρ» (τ.76, 2005). Αίτημα για την επιστροφή του αναγλύφου, στο αρχαιολογικό μουσείο της Σκάλας Ωρωπού, δεν υπάρχει ακόμη.

● Το 1923 στον ίδιο χώρο, των πρώην Φυλακών Σκάλας Ωρωπού, φιλοξενούνται περισσότεροι από χίλιοι διακόσιοι νεαροί, ορφανοί πρόσφυγες από τον διωγμό της Σμύρνης, όπου τους παρέχεται ένα στοιχειώδες πρόγραμμα εκπαίδευσης. Πρωταγωνίστρια της δράσης, είναι η Καναδή νοσηλεύτρια Σάρα Κέρνιγκ (Sara Corning Centre for Genocide Education, Toronto). Στον σεισμό του 1938, που είχε επίκεντρο τη Σκάλα Ωρωπού, τα κτίρια των Φυλακών γκρεμίζονται και ανακατασκευάζονται αργότερα.

Ωδή στους φυλακισμένους της δικτατορίας

Στον μόλο της Σκάλας Ωρωπού, στις 19 Μαρτίου του 1970, ο Μανώλης Χιώτης έπαιξε με το μπουζούκι του το «Ροδόσταμο» (Μ. Θεοδωράκη – Ν. Γκάτσου), για τον Μίκη Θεοδωράκη και τους εκατοντάδες κρατούμενους που ήρθαν στα συρματοπλέγματα στη θάλασσα, για να τον ακούσουν.

Ξεκινώντας από εδώ, και κάνοντας ένα κύκλο γύρω απ’ τον μαντρότοιχο των Φυλακών, που καλύπτουν 15.000 τετραγωνικά μέτρα, νομίζει κανείς ότι τίποτα δεν έχει αλλάξει στον χρόνο, εδώ και πενήντα χρόνια.

Τα τέσσερα κίτρινα κτίρια, το συρματόπλεγμα, η πύλη της εισόδου, θαρρείς ότι είναι ατάραχα σημεία στον χρόνο για να θυμίζουν την Ιστορία και τα πρόσωπα των χιλιάδων αγωνιστών (2) που βρέθηκαν εδώ απ’ όλη τη χώρα, κυρίως στη στρατιωτική δικτατορία της περιόδου 1967-’74, φυλακισμένοι για τις πολιτικές τους ιδέες και τους αγώνες τους.

Από εδώ -πρώτο σημείο εκτόπισής τους-, γινόταν η μεταφορά τους στα άλλα γνωστά μέρη εξορίας, στη Γυάρο, στην Αλικαρνασσό, στο Παρθένι και στο Λακκί της Λέρου, στη Σαμοθράκη κ.α. Οι κατάπλοι των πλοίων τους ξανάφερναν πίσω, όπως ενδεικτικά 72 εξόριστους νεαρούς κομμουνιστές από τη Λέρο, τον Αύγουστο του 1968, αλλά και νέους εκτοπισμένους, με καταγωγή από άλλα μέρη της χώρας, τη Νάξο, τη Λευκάδα, τον Εβρο κ.α., μαζί με τα όνειρά τους για ελευθερία.

Στη Σκάλα Ωρωπού, η πύλη και ο χώρος των Φυλακών που έκλεισαν το 1971, παραμένουν δίχως κανένα σημάδι, δίχως καμιά επιγραφή, κανένα συμβολιστικό έργο που να παραπέμπει και να σηματοδοτεί την Ιστορία του μνημείου. Εδώ το υπουργείο Πολιτισμού και οι διευθύνσεις νεωτέρων μνημείων, δεν έφτασαν ακόμη, 50 περίπου χρόνια μετά. Η ιστορική μνήμη περιμένει.

* Συγγραφέας

(1) «Votivrelief eines Apobaten aus Oropos, Sculpturen, Tafel XXVI» / Die Sammlung Sabouroff: Kunstdenkmaler aus Griechenland Band 1, Ad. Furtwangler, Verlag Von Asher, Berlin, October 1886

(2) Ονόματα επώνυμων και ανώνυμων εκτοπισμένων στις Φυλακές Ωρωπού στη δικτατορία, «Σχεδία Ωρωπού», εκδόσεις «Σμίλη», 2019