Καρμπονάρα και τσαρούχι

Ο 19ος αιώνας από τις πρώτες δεκαετίες μέχρι τις τελευταίες του ήταν μια ταραγμένη εποχή. Οι ωδίνες που συντάραξαν το κοινωνικό σώμα της Ευρώπης οδήγησαν σε πρωτοφανείς τοκετούς.

Μετά τη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντειους Πολέμους πολλών αυτοκρατοριών τα θεμέλια έτριξαν για τα καλά από ουκ ολίγες επαναστάσεις, εθνικές και κοινωνικές, που συντάραξαν την ήπειρο από τη βορειότατη Ρωσία μέχρι τη γειτονιά μας φέρνοντας στο φως νέα εθνικά αποκυήματα και νέες πολιτικές ιδέες.

Εμείς ως Ελληνες δίνουμε ιδιαίτερο βάρος στη δική μας Επανάσταση του ’21, παραβλέποντας μέσα στον ορυμαγδό του εορτασμού των δύο αιώνων της παλιγγενεσίας και τους άλλους ευρωπαϊκούς ξεσηκωμούς. Τί κοινό έχουν λοιπόν η καρμπονάρα και το τσαρούχι;

Από ετυμολογίας άρξασθε, οπότε ας ξεκινήσουμε από τις ρίζες των λέξεων. Λοιπόν η λέξη επανάσταση, δηλαδή η λαϊκή εξέγερση, που αποσκοπεί στην αλλαγή του πολιτικού ή και του κοινωνικού καθεστώτος, προέρχεται από το επανίστημι, που σημαίνει «ανεγείρω ή ξεσηκώνω». Να διευκρινίσουμε πως άλλο πράγμα η επανάσταση κι άλλο η εξέγερση, η οποία, σύμφωνα με το Λεξικό της Νέας Ελληνικής Γλώσσας, σημαίνει κυρίως την ένοπλη αντίσταση εναντίον της έννομης εξουσίας.

Δεν ξέρω εάν η Οθωμανική Αυτοκρατορία λογίζεται (από κάποιους πολιτικώς ορθούς αναθεωρητές της Ιστορίας) ως «έννομη εξουσία», γεγονός είναι πάντως πως οι τσολιάδες, οι εξεγερμένοι Ελληνες στην αρχή της τρίτης δεκαετίας του 19ου αιώνα έριξαν μια γερή κλοτσιά με τα τσαρούχια τους στους Τούρκους δυνάστες.

Κατά κάποιον τρόπο το τσαρούχι του τσολιά, του αρματολού και του κλέφτη συμβολίζει την Επανάσταση του ’21. Σήμερα τα φοράνε μόνο οι εύζωνες της προεδρικής φρουράς, παλιότερα όμως τα φορούσαν οι χωρικοί και οι βοσκοί της ηπειρωτικής Ελλάδας αλλά και των Βαλκανίων και της Τουρκίας μέχρι τις αρχές του εικοστού αιώνα. Σήμερα οι εύζωνοι τα λένε «ταρρούχια». Κάθε ένα από αυτά τα δερμάτινα υποδήματα με τη φούντα στη μύτη και τις άφθονες πρόκες στη σόλα ζυγίζει μέχρι και τρία κιλά.

Ετυμολογικά η λέξη παράγεται από το τουρκικό carik (σανδάλι). Ομως στην Ιταλία υπάρχουν μυτερά υποδήματα που ονομάζονται chiochiera (τσιότσιερα) ή ciocia, κάτι που συνηγορεί υπέρ της ιταλικής τους προέλευσης, αλλά ποιος ξέρει τελικά.

Οπως και να ’χει, το τσαρούχι έχει μια αναπάντεχα στενή σχέση με την καρμπονάρα, ναι, τη γνωστή ιταλική μακαρονάδα, που το Λεξικό την ορίζει ως τη «λευκή σάλτσα για ζυμαρικά που περιέχει παντσέτα ή μπέικον, αβγό ή κρέμα γάλακτος και τριμμένο μαύρο πιπέρι». Η λέξη παράγεται από το ιταλικό (alla) carbonara, δηλαδή αρχικά «(στα) κάρβουνα», από το carbone που σημαίνει «άνθρακας, κάρβουνο».

Υπάρχουν όμως και άλλες εκδοχές για την καταγωγή της καρμπονάρας. Κάποιες μιλούν για ένα ιταλικό χωριό με το όνομα Carbonara, ενώ άλλες αφορούν τους Ιταλούς ανθρακωρύχους (carbonari) που μαγείρευαν το συγκεκριμένο πιάτο σε φωτιά από κάρβουνα, προσθέτοντας άφθονο χοντροκομμένο μαύρο πιπέρι που μοιάζει με τρίμματα κάρβουνου. Πάντως η πιο ενδιαφέρουσα θεωρία είναι εκείνη που συσχετίζει τη νόστιμη μακαρονάδα με το μυστικό κίνημα των Καρμπονάρων (Carbonari), οι οποίοι, καθώς ήταν συνέχεια αναγκασμένοι να κρύβονται, συνήθιζαν να μαγειρεύουν στα κρησφύγετά τους τα σπαγκέτι τους με υλικά πρόχειρα και ευκολόβρετα όπως τα αυγά, το τυρί και η παντσέτα.

Κι έτσι ερχόμαστε στη σύνδεση της καρμπονάρας με το τσαρούχι της Ελληνικής Επανάστασης. Οι Καρμπονάροι! Αυτοί ήταν μέλη μυστικών ριζοσπαστικών οργανώσεων που ιδρύθηκαν στις αρχές του 19ου αιώνα στην Ιταλία, εμπνέοντας αντίστοιχες επαναστατικές κινήσεις στην Ισπανία, τη Γαλλία, τη Ρωσία αλλά και την Ελλάδα, με τη γνωστή μας Φιλική Εταιρεία η οποία προλείανε το έδαφος για την Επανάσταση του 1821! Είναι χαρακτηριστικό πως carboneria σημαίνει -εκτός από την οργάνωση των Καρμπονάρων- και «συνωμοσία» στα σύγχρονα ιταλικά.

Το να είσαι Καρμπονάρος τον 19ο αιώνα ήταν κάτι πολύ επικίνδυνο, καθώς είχες απέναντί σου τη μαύρη αντίδραση της εποχής που τότε ονομαζόταν Ιερή Συμμαχία, έναν συνασπισμό μεταξύ της Ρωσικής, της Πρωσικής και της Αυστροουγγρικής Αυτοκρατορίας ο οποίος είχε μόνο έναν σκοπό: την κατάπνιξη κάθε επαναστατικού κινήματος που αγωνιζόταν για εθνική ανεξαρτησία και δημοκρατικές ελευθερίες.

Οι Ιταλοί Καρμπονάροι μάτωσαν όχι μόνο για την επανένωση της Ιταλίας, αλλά και για την ελληνική υπόθεση. Ενας από αυτούς ήταν και ο γνωστός φιλέλληνας, επαναστάτης Σαντόρε ντι Σανταρόζα, που σκοτώθηκε τον Μάιο του 1825 στην επίθεση του Ιμπραήμ πασά κατά της Σφακτηρίας.

Οι Καρμπονάροι, οι «ανθρακείς», οι «καρβουνιάρηδες», που κάποιοι θεωρούν πως ήταν μια ριζοσπαστική φράξια των Ελευθεροτεκτόνων, πήραν την ονομασία τους από το κάρβουνο (carbone), την πηγή της φωτιάς, και μάλιστα της ιερής φωτιάς της ελευθερίας που, όπως πίστευαν, θα καταύγαζε τον κόσμο καίγοντας τα παλιά συντηρητικά καταπιεστικά καθεστώτα. Ομως η Ιερή Συμμαχία δεν έμεινε άπραγη απέναντι στην απειλή των Καρμπονάρων.

Εναν μήνα μετά την ελληνική Επανάσταση, τον Απρίλιο του 1821, η αστυνομία της Φλωρεντίας εξάρθρωσε την τοπική οργάνωση των Καρμπονάρων. Ανάμεσα στους συλληφθέντες ήταν και ο Ανδρέας Κάλβος. Ομως επειδή δεν βρέθηκαν ισχυρά στοιχεία εναντίον του κι επειδή είχε βρετανική υπηκοότητα ως Επτανήσιος, ο ποιητής απελάθηκε στην Ελβετία…

Ετσι κάπως συναντήθηκε το ελληνικό τσαρούχι του εθνικοαπελευθερωτικού αγώνα με την καρμπονάρα που μαγείρευαν οι Ιταλοί συνωμότες στις κρυψώνες τους, καθώς απεργάζονταν τα σχέδια ανατροπής των αυτοκρατόρων της εποχής τους εμφορούμενοι από τις πύρινες αξίες της Γαλλικής Επανάστασης. Για την Ελευθερία, την Ισότητα και την Αδελφοσύνη πολλοί «ανθρακείς» έδωσαν το αίμα τους, όπως οι 56 Καρμπονάροι που εκτελέστηκαν από τον τυραννικό Αυστριακό δούκα της Μόντενα στην Ιταλία κατά τη διάρκεια του πογκρόμ που εξαπέλυσε εναντίον της τοπικής Καρμπονερία ο Φραγκίσκος Δ’.

Ας το θυμόμαστε αυτό όταν γιορτάζουμε τα 200 χρόνια του δικού μας ξεσηκωμού, που δεν είχε μόνο εθνικά ή μόνο ταξικά χαρακτηριστικά. Μέσα σε δύο αιώνες πολλά έχουν αλλάξει ασφαλώς στην Ευρώπη, αλλά της σύγχρονης Ιερής Συμμαχίας του ληστρικού, αντικοινωνικού καπιταλισμού με τον ολοκληρωτισμό πολύ θα της άξιζε μια γερή κλοτσιά με ένα τσαρούχι κι ένα φλεγόμενο κάρβουνο.