Η προπαγάνδα παντός είδους μοιάζει να αποτελεί το τελευταίο καταφύγιο αρκετών σύγχρονων –«πολιτισμένων» ασφαλώς– κοινωνιών πριν από την ξεκάθαρη, φανερή αστυνομική ή στρατιωτική καταστολή. Και οι λέξεις αυτού του κειμένου, οι καπνοί και οι καθρέφτες (1), ή αγγλιστί smoke and mirrors, και τα γεγονίδια (αγγλιστί factoids) της σημερινής προπαγάνδας.
Ξεκινώ από το πρώτο. Η έκφραση «καπνός και καθρέφτες» αναφέρεται σε κάτι που στοχεύει να τραβήξει την προσοχή από ένα στενόχωρο θέμα/ζήτημα. Αναφέρεται σε οτιδήποτε που, αν το εξετάσουμε λεπτομερειακά, αποδεικνύεται ότι είναι παραίσθηση/οφθαλμαπάτη/ψευδαίσθηση, που στοχεύει να σας κάνει να θεωρείτε πως κάτι γίνεται ή πως είναι αληθές, ενώ δεν είναι στην πραγματικότητα (συνώνυμο είναι τα fake news). Χρησιμοποιείται όταν οι ηγεσίες –οι λογής λογής ελίτ– θέλουν να κρύψουν ή να μετατρέψουν/αλλοιώσουν την αλήθεια από ένα γεγονός στρέφοντας την προσοχή των ακροατηρίων σε άσχετα θέματα. Πρωτοεμφανίσθηκε το 1770 και είναι τεχνική που χρησιμοποιούν οι τσαρλατάνοι, οι σφουγγοκωλάριοι και, προσφάτως, αρκετοί από τους δημοσιολογούντες (κοινώς παπαγαλάκια).
Είναι αυτοί που βγάζουν μπροστά στα ακροατήρια τους λαγούς από ημίψηλα καπέλα, ή που κόβουν στα δύο με πριόνι ένα ξαπλωμένο άνθρωπο κ.λπ. Πρόκειται για ξεκάθαρες παραισθήσεις.
Το δεύτερο μοιάζει με το πρώτο, σαν εναλλακτική εκδοχή. Η μετάφραση στα ελληνικά του factoid δεν είναι γνωστή. Τολμώ να προτείνω το γεγονίδιο ή γεγονότιο ή το γεγονοειδές. Σαφώς θα υπάρχει κάποιος/ποια, αρμοδιότερος/η εμού, που μπορεί να δώσει μια καταλληλότερη μετάφραση. Το γεγονίδιο είναι ένα ψευδές γεγονός ή μια ψευδής ανακοίνωση που παρουσιάζεται σαν τετελεσμένο γεγονός. Είναι μια αναξιόπιστη πληροφορία που παρουσιάζεται σε διαρκή επανάληψη και τελικά γίνεται αποδεκτή ως γεγονός που όντως συνέβη.
Γεγονίδιο είναι μια ασήμαντη πληροφορία ή μια ασήμαντη είδηση, ενώ, σε αντιδιαστολή, το γεγονός είναι κάτι που μπορεί να αποδειχθεί ότι όντως συνέβη – δηλαδή το εντελώς αντίθετο από το γεγονίδιο. Το τελευταίο είναι ένα γεγονός που εφευρέθηκε (και απέκτησε ευρύτερη δημοσιότητα) και θεωρείται αληθές επειδή έχει κατ’ επανάληψη εμφανισθεί στα ΜΜΕ.
Ολα αυτά υπήρξαν, υπάρχουν και θα υπάρχουν μελλοντικά. Θυμίζω μερικά τέτοια γεγονίδια: Ο κομμουνιστικός κίνδυνος που απειλούσε το 1967 την Ελλάδα, και αποτέλεσε μια από τις βασικές δικαιολογίες για την επιβολή της στρατιωτικής χούντας, τελικά, αποδείχθηκε ότι ήταν μια συμπαιγνία της Ουάσινγκτον και των ντόπιων τοποτηρητών της, όπως περίτρανα αποδείχθηκε, ή τα άφθονα κοιτάσματα πετρελαίου στο κοίτασμα του Πρίνου (που ήταν ελάχιστα!!!). Αρκεί πάντοτε να υπάρχουν οι χάνοι που καταπίνουν όλα αυτά αμάσητα.
(1) Τα παραδείγματα στα εγχώρια και διεθνή ΜΜΕ είναι τόσο άφθονα, που μόνο άτομα εντελώς «φευγάτα» από την καθημερινότητα δεν είναι σε θέση να διακρίνουν.
* Ομότιμος καθηγητής ΕΜΜΕ Πανεπιστημίου Αθηνών
